Ədəb insanın mənəvi gözəlliyini göstərən ən qiymətli xüsusiyyətlərdən biridir. İnsan dünyaya gəldiyi gündən etibarən yalnız yaşamağı deyil, həm də insan olmağı öyrənir. İnsan olmaq isə təkcə savadlı, imkanlı, vəzifəli və ya tanınmış olmaq demək deyil. Əsl insanlıq onun davranışında, danışığında, böyüyə münasibətində, kiçiyə qayğısında, haqqı qorumasında, başqasının qəlbinə hörmət etməsində özünü göstərir. Bütün bunların təməlində isə ədəb dayanır. Ədəb insanın xarici görünüşünə əlavə olunan bir bəzək deyil, onun daxilindən gələn mənəvi zinətdir.

Ədəb sözünün mənası çox genişdir. Ədəbli olmaq yalnız müəyyən qaydalara əməl etmək, salam vermək, təşəkkür etmək və ya böyüyün qarşısında hörmətlə dayanmaqdan ibarət deyil. Bunlar ədəb anlayışının zahiri təzahürləridir. Əsl ədəb insanın daxilində formalaşan mənəvi mədəniyyətdir. Ədəbli insan başqasının haqqına göz dikməz, kiminsə uğuruna paxıllıq etməz, özündən zəif olanı alçaltmaz, ehtiyacı olanı görməzlikdən gəlməz. O, öz davranışının başqasının qəlbində hansı iz buraxacağını düşünər.

Ədəb insanın danışığında da özünü göstərir. Bəzən bir söz insanı sevindirə, ona ümid verə bilər, başqa bir söz isə illərlə unudulmayan yara aça bilər. Buna görə də dilə hakim olmaq da ədəbdir. Hər bildiyini söyləməmək, hər eşitdiyini yaymamaq, qəzəbli vaxtda belə təhqirdən uzaq durmaq insanın mənəvi yetkinliyindən xəbər verir.

İnsan haqqında ilk təsəvvür çox vaxt onun geyimi, görünüşü və danışıq tərzi ilə yarana bilər. Lakin insanın həqiqi dəyəri zaman keçdikcə onun davranışlarından məlum olur. Gözəl geyim insana zahiri yaraşıq verə bilər, yüksək vəzifə ona nüfuz qazandıra bilər, böyük sərvət ona imkan yarada bilər. Ancaq bunların heç biri ədəb yoxdursa, insanı mənəvi baxımdan ucalda bilməz.

Ədəb insanın ən qiymətli zinətidir, çünki onu heç bir maddi sərvətlə almaq mümkün deyil. İnsan var-dövlətini itirə bilər, vəzifəsini dəyişə bilər, şöhrəti zamanla unudula bilər. Amma onun yaxşı əməlləri, gözəl davranışları və insanlara göstərdiyi hörmət yaddaşlarda uzun müddət yaşaya bilər. İnsan haqqında ən gözəl xatirəni çox vaxt onun sahib olduğu mal-mülk deyil, insanlara münasibəti yaradır.

Ədəb ailədən başlayır. Uşaq ilk olaraq ailəsində salam verməyi, təşəkkür etməyi, böyüyə hörmət etməyi, kiçiyə qayğı göstərməyi, başqasının sözünü dinləməyi öyrənir. Valideynin davranışı uşağın tərbiyəsində ən böyük məktəbdir. Uşaq ailədə gördüyünü cəmiyyətə daşıyır. Əgər ailədə mehribanlıq, qarşılıqlı hörmət və nəzakət varsa, həmin mühitdə böyüyən uşağın xarakterində də bu keyfiyyətlərin formalaşması daha asan olur.

Ona görə də ədəb yalnız uşağa öyrədilən bir qayda deyil, ona yaşadılmalı olan bir həyat nümunəsidir. Valideyn övladına “hörmət et” deməklə kifayətlənməməli, özü də hörmətin necə göstərildiyini davranışı ilə nümayiş etdirməlidir. Çünki uşaqlar çox vaxt deyilən sözdən daha çox gördükləri hərəkəti mənimsəyirlər.

Ədəb məktəbdə də böyük əhəmiyyət daşıyır. Müəllim yalnız dərs deyən insan deyil, həm də şagirdin şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayan tərbiyəçidir. Müəllimin danışığı, şagirdə münasibəti, ədaləti, səbirli olması və insanlara hörmətlə yanaşması uşaqlar üçün nümunədir.

Şagirdin müəllimə hörməti də məktəb mədəniyyətinin mühüm hissəsidir. Lakin qarşılıqlı hörmət yalnız bir tərəfdən tələb edilə bilməz. Müəllim şagirdin şəxsiyyətinə hörmət etdikdə, şagird də müəllimin əməyini daha yaxşı qiymətləndirir. Ədəb burada qorxu yaratmaq deyil, qarşılıqlı ehtiram yaratmaqdır.

Ədəb insanın özündən yaşca böyük olanlara münasibətində daha aydın görünür. Böyüyə hörmət xalqımızın qədim mənəvi dəyərlərindən biridir. Ağsaqqalın sözünə qulaq asmaq, ağbirçəyin xeyir-duasını almaq, yaşlı insana ehtiram göstərmək cəmiyyətimizin mənəvi yaddaşında mühüm yer tutur.

Ancaq böyüyə hörmət etməklə yanaşı, kiçiyə də mərhəmət göstərmək lazımdır. Əsl ədəb yalnız güclünün qarşısında baş əymək deyil. Əsl ədəb insanın özündən zəif, imkansız və köməksiz olanlara münasibətində daha çox görünür. Bir insanın əlində imkan olduğu halda başqasına kömək etməsi onun mənəvi zənginliyinin göstəricisidir.

Ədəb dostluqda da özünü göstərir. Dostunun sevincinə sevinmək, dərdinə şərik olmaq, onun sirrini qorumaq, çətin günündə yanında dayanmaq dostluq ədəbidir. Asan günlərdə hamı dost ola bilər. Əsl dostluğun dəyəri isə insanın çətin günündə bəlli olur.

Dostunun səhvini hamının içində üzünə vurmaq əvəzinə, onu kənarda sakit şəkildə xəbərdar etmək də ədəbdir. Çünki məqsəd dostu alçaltmaq yox, onu qorumaq olmalıdır. Ədəb insan münasibətlərində sərt həqiqəti belə incitmədən söyləməyi bacarmaqdır.

Ədəb qonşuluqda da mühüm rol oynayır. Qonşunun rahatlığını düşünmək, onun haqqına girməmək, çətinliyində kömək göstərmək, sevincinə şərik olmaq cəmiyyətin sağlamlığını möhkəmləndirir. İnsan tək yaşamır. Hər birimizin həyatı başqalarının həyatı ilə müəyyən mənada bağlıdır. Buna görə də öz rahatlığımız qədər başqasının rahatlığını da düşünməliyik.

Bir insanın özündən sonra qoyduğu ən böyük izlərdən biri onun insanlarla münasibətidir. Qonşuları, dostları, iş yoldaşları, tanışları onun haqqında danışarkən ilk növbədə xarakterini və davranışını xatırlayırlar. “Yaxşı insan idi”, “ədəbli insan idi”, “heç kimin qəlbini qırmazdı” kimi sözlər insan üçün ən qiymətli mənəvi mükafatlardandır.

Ədəb həm də təvazökarlıqdır. İnsan müəyyən uğur qazandıqda özünü başqalarından üstün görməməlidir. Savadlı olmaq cahili aşağılamaq üçün səbəb deyil, ona yol göstərmək üçün üstünlükdür. Varlı olmaq kasıba yuxarıdan baxmaq hüququ vermir. Vəzifə sahibi olmaq digər insanları kiçiltmək üçün əsas deyil.

Həqiqi böyüklük insanın öz böyüklüyünü başqalarına sübut etməyə ehtiyac duymamasıdır. Təvazökar insan gördüyü yaxşılığı nümayiş etdirməyə çalışmaz. O, yaxşılığı insanlardan alqış almaq üçün deyil, vicdanının səsinə uyğun olaraq edər.

Ədəb insanın qəzəbləndiyi zaman da qorunmalıdır. Sakit vaxtda nəzakətli olmaq asandır. Əsl sınaq insan əsəbiləşəndə başlayır. Qəzəb anında söylənən bir söz sonradan peşmanlıq yarada bilər. Buna görə də insan öz hisslərini idarə etməyi bacarmalıdır.

Bəzən susmaq deyil, doğru zamanda doğru sözü seçmək lazımdır. Ədəb insanın haqqını müdafiə etməsinə mane olmur. Əksinə, insan öz haqqını da ədəb çərçivəsində tələb edə bilər. Haqsızlığa qarşı çıxmaqla kobud davranmaq arasında böyük fərq vardır. Mədəni insan sərt həqiqəti belə təhqirsiz ifadə edə bilir.

Ədəb vicdanla sıx bağlıdır. Vicdan insanın daxilindəki mənəvi hakimdirsə, ədəb onun davranışda görünən tərəfidir. İnsan tək qalanda da düzgün davranırsa, deməli, onun mənəviyyatı daxildən formalaşıb. Başqaları görmədiyi halda da haqqı qorumaq, verilmiş sözə əməl etmək, əmanətə sahib çıxmaq insanın həqiqi əxlaqını göstərir.

Ədəb yalnız insanların yanında özünü yaxşı göstərmək deyil. Əgər insan camaat arasında nəzakətli, tək qalanda isə tamamilə başqa cürdürsə, burada həqiqi ədəbdən danışmaq çətindir. Ədəb insanın xarakterinə çevrilməlidir.

Müasir dövrdə ədəb anlayışına daha çox ehtiyac var. İnsanların bir-biri ilə münasibətləri sürətlə dəyişir. Sözün dəyəri, qarşılıqlı hörmət, səbir və dinləmək bacarığı bəzən arxa plana keçir. Halbuki texniki və elmi tərəqqi nə qədər böyük olsa da, insanın mənəvi mədəniyyəti zəifləyərsə, cəmiyyətin inkişafı tam və sağlam sayıla bilməz.

Savad insanın zehnini inkişaf etdirir, ədəb isə onun xarakterini gözəlləşdirir. Elm insana çox şey öyrədə bilər, amma həmin elmdən necə istifadə etməyi mənəvi dəyərlər müəyyən edir. Ona görə də savadla ədəb bir-birini tamamlamalıdır.

Ədəb insanın özünə münasibətində də görünür. Özünə hörmət edən insan özünü alçaldan, mənəviyyatını zədələyən davranışlardan uzaq durmağa çalışır. O bilir ki, insanın adı yalnız özü üçün deyil, ailəsi və cəmiyyəti üçün də müəyyən məna daşıyır.

İnsanın şərəfi onun ən qiymətli sərvətidir. Pul itirilə bilər, yenidən qazanıla bilər. Lakin etibar itiriləndə onu bərpa etmək çox çətin olur. Buna görə də insan hər addımında öz adına, sözünə və davranışına diqqət etməlidir.

Ədəb insanın dilində olduğu kimi, baxışında və münasibətində də özünü göstərir. Bəzən heç bir söz demədən də insan qarşısındakına hörmət göstərə bilər. Qarşındakını diqqətlə dinləmək, onun sözünü yarımçıq kəsməmək, fikrinə dəyər vermək də ədəbdir.

İnsanın dinləmək qabiliyyəti onun mədəniyyətinin göstəricisidir. Hamı danışmaq istəyir, amma hər kəs dinləməyi bacarmır. Qarşısındakı insanı dinləmək, onu anlamağa çalışmaq, onun hisslərinə hörmət etmək insan münasibətlərini gözəlləşdirir.

Ədəb insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini də artırır. Ədəbli insan yalnız “mənim haqqım” deməklə kifayətlənmir, “başqasının da haqqı var” düşüncəsini də daşıyır. O, ictimai qaydalara hörmət edir, ümumi nemətlərə sahib çıxır, ətrafındakı insanlara narahatlıq yaratmamağa çalışır.

Cəmiyyətin mədəni səviyyəsi ayrı-ayrı insanların davranışından formalaşır. Hər kəs özündən başlayaraq ədəbli davranarsa, ümumi münasibətlər də dəyişər. Böyük dəyişikliklərin başlanğıcı çox vaxt kiçik, lakin səmimi davranışlardan keçir.

Ədəb insanın yaşından asılı deyil. Uşaq da ədəbli ola bilər, yaşlı insan da. Gənclik insanın tərbiyəsiz davranmasına bəhanə olmadığı kimi, yaşlılıq da başqasını incitmək üçün üstünlük vermir. Hər yaşda insan öz davranışına görə məsuliyyət daşıyır.

İnsanın yaşının çoxluğu ona mənəvi üstünlük qazandırmır. Əsl üstünlük yaşla birlikdə artan müdriklik, səbir, mərhəmət və ədalətdir. Yaş insanı böyüdür, ədəb isə onu ucaldır.

Ədəb həm də insanın öz səhvini etiraf edə bilməsidir. “Mən səhv etdim”, “bağışlayın”, “haqlısınız” demək bəzilərinə çətin gəlir. Halbuki səhvini etiraf etmək zəiflik deyil, mənəvi gücdür. Öz səhvini görməyən insan inkişaf edə bilməz.

Üzr istəmək də ədəbdir. Lakin üzr yalnız söz olaraq deyil, davranışla da təsdiqlənməlidir. Eyni səhvi bilərəkdən təkrar etmək üzrün səmimiyyətini zəiflədir. Həqiqi peşmanlıq insanın davranışında dəyişiklik yaradır.

Ədəb insanın yaxşılıq qarşısında təşəkkür etməsində də görünür. “Sağ olun”, “təşəkkür edirəm”, “Allah razı olsun” kimi sadə sözlər bəzən insanın qəlbində böyük iz buraxır. Çünki yaxşılığın qarşılığında verilən ən gözəl cavablardan biri minnətdarlıqdır.

Təşəkkür etməyi bacaran insan həyatındakı yaxşılıqları daha çox görür. O, hər şeyi öz haqqı hesab etmir. Başqasının əməyini, vaxtını, diqqətini və zəhmətini qiymətləndirir. Bu isə insan münasibətlərini daha səmimi edir.

Ədəb insanın mərhəmətində də öz əksini tapır. Qarşımızdakı insanın hansı dərdlə yaşadığını həmişə bilmirik. Bəzən gülən insanın daxilində böyük bir kədər ola bilər. Buna görə də heç kimi yalnız zahiri görünüşünə görə mühakimə etmək düzgün deyil.

Bir xoş söz, bir təsəlli, bir kömək əli insanın həyatında gözlənilməz dərəcədə böyük dəyişiklik yarada bilər. Ədəb insanın başqasının ağrısını hiss etməyə çalışmasıdır. Mərhəmət insanı zəiflətdiyi üçün deyil, insanlaşdırdığı üçün qiymətlidir.

Ədəb xalqın mənəvi simasının da göstəricisidir. Hər xalq öz adət-ənənəsi, dili, tarixi və mədəniyyəti ilə yanaşı, insan münasibətlərində yaşatdığı dəyərlərlə də tanınır. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dünyasında böyüyə hörmət, qonağa ehtiram, ailəyə bağlılıq, qonşuya qayğı, çörəyə və nemətə hörmət kimi dəyərlər mühüm yer tutur.

Bu dəyərləri qorumaq yalnız keçmişə bağlı qalmaq demək deyil. Əksinə, onları müasir həyatın tələbləri ilə uzlaşdıraraq gələcək nəsillərə ötürmək mənəvi borcdur. Çünki mənəvi dəyərlər qorunmadıqda cəmiyyətin yaddaşı da zəifləyir.

Ədəb insanın zinətidir, çünki o, insanı insan edən əsas keyfiyyətlərdəndir. Gözəl paltar bədəni, qiymətli zinət əşyası görünüşü, yüksək vəzifə ictimai mövqeni bəzəyə bilər. Lakin insanın qəlbini və xarakterini yalnız mənəvi keyfiyyətlər gözəlləşdirir.

Əgər insanın ürəyində mərhəmət, dilində xoş söz, davranışında nəzakət, düşüncəsində ədalət, münasibətində hörmət varsa, onun başqa bəzəklərə böyük ehtiyacı qalmır. Çünki ən qiymətli zinət insanın öz xarakterində daşıdığı mənəvi gözəllikdir.

İnsan həyatda müxtəlif insanlarla qarşılaşır. Bəziləri onun yolunu asanlaşdırır, bəziləri çətinləşdirir, bəziləri isə həyatında silinməz iz buraxır. Bu qarşılaşmaların hər birində insan öz əxlaqını qorumağı bacarmalıdır. Başqasının kobudluğu bizim də kobudlaşmağımıza səbəb olmamalıdır.

Ədəb insanın öz mənəvi səviyyəsini qorumasıdır. Qarşındakı insan yaxşı davranırsa, yaxşı davranmaq asandır. Əsl mənəvi üstünlük isə pis münasibət qarşısında belə insanlığını itirməməkdir. Bu, hər kəsin bacara biləcəyi asan iş deyil, amma insanın mənəvi böyüklüyünü məhz belə məqamlar göstərir.

Ədəb insanın zinətidir. O, insanın görünüşünü deyil, ruhunu və xarakterini gözəlləşdirir. Ədəbli insanın sözündə ölçü, davranışında nəzakət, münasibətində hörmət, qəlbində mərhəmət, vicdanında isə məsuliyyət olur. Belə insan harada olmasından və hansı mövqedə dayanmasından asılı olmayaraq öz mənəvi dəyərini qoruyur.

İnsan dünyaya sərvətlə deyil, mənəvi imkanlarla gəlir. Həyat boyu qazandığı ən böyük sərvətlərdən biri yaxşı ad, təmiz vicdan və insanların hörmətidir. Bu sərvətin təməlində isə ədəb dayanır.

Ədəbli olmaq insanın özünü kiçiltməsi deyil, özünü mənəvi cəhətdən ucaldmasıdır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, dosta sədaqət, düşmənə belə ədalətli münasibət, ehtiyacı olana kömək, səhv etdikdə üzr istəmək, yaxşılıq gördükdə təşəkkür etmək, danışarkən sözünün məsuliyyətini daşımaq, bunların hər biri insanın mənəvi zinətidir.

Ən gözəl insan ən bahalı geyinən, ən böyük vəzifədə dayanan və ya ən çox var-dövlət toplayan insan deyil. Ən gözəl insan öz gözəlliyini davranışında göstərən, başqasının qəlbini qırmamağa çalışan, haqqı tapdalamayan və insanlığını heç bir şəraitdə itirməyən insandır.

Çünki zaman insanın zahiri görünüşünü dəyişir, illər onun simasına öz izini salır, maddi sərvətlər əldən çıxa bilər. Lakin yaxşı əməllər, gözəl davranışlar və ədəb insanın adını insanların qəlbində yaşada bilər.

Ədəb insanın zinətidir, çünki insanı gözəlləşdirən onun geyimi deyil, davranışı, dəyərli edən var-dövləti deyil, mənəviyyatı, ucaldan isə tutduğu mövqe deyil, insanlara münasibətidir.

Sevil Azadqızı