XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı təkcə böyük sənətkarların yetişdiyi bir dövr deyil, həm də ağır sınaqlardan keçmiş ziyalıların mənəvi mübarizə meydanıdır. Bu dövrün görkəmli nümayəndələrindən biri də Gülhüseyn Hüseynoğludur. O, yazıçı, alim, professor, ədəbiyyatşünas, müşfiqşünas və milli düşüncənin yorulmaz təbliğatçısı kimi Azərbaycan mədəniyyətində silinməz iz qoymuşdur. Onun həyat yolu göstərir ki, əsl ziyalı təkcə yazdığı əsərlərlə deyil, yaşadığı ömür, qoruduğu mənəvi dəyərlər və əqidəsinə sədaqəti ilə də tarix yaradır.

Gülhüseyn Hüseynoğlu 16 oktyabr 1923-cü ildə Masallı rayonunun Mollaoba kəndində anadan olmuşdur. Uşaqlıq illərindən elmə və kitaba böyük maraq göstərmiş, sonralar ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçərək burada təhsilini davam etdirmişdir.

1942-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olması onun həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Universitet mühiti onda həm bədii yaradıcılığa, həm də elmi araşdırmalara dərin maraq oyatmışdır.

Lakin onun gənclik illəri yalnız elm və ədəbiyyat sevgisi ilə deyil, milli azadlıq arzuları ilə də yadda qalmışdır. O, tələbə yoldaşları ilə birlikdə "İldırım" adlı gizli təşkilatın yaradıcılarından biri olmuşdur. Təşkilat Azərbaycanın gələcəyi, milli azadlıq ideyaları və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması uğrunda fəaliyyət göstərirdi. Bu fəaliyyətə görə 1948-ci ildə həbs olunmuş, əvvəlcə ölüm cəzasına məhkum edilmiş, sonradan cəzası iyirmi beş il azadlıqdan məhrumetmə ilə əvəz edilmişdir. Sibir düşərgələrində keçirdiyi ağır illər onun iradəsini qıra bilməmiş, əksinə, şəxsiyyətini daha da möhkəmləndirmişdir. 1956-cı ildə tam bəraət aldıqdan sonra yenidən elmi və ədəbi fəaliyyətə qayıtmışdır.

Gülhüseyn Hüseynoğlu Azərbaycan nəsrinin və xüsusilə mənsur şeir janrının inkişafında mühüm xidmətlər göstərmiş sənətkardır. Onun əsərlərində insanın daxili aləmi, mənəvi saflıq, vicdan, vətən sevgisi, azadlıq duyğusu və həyatın fəlsəfi mənası əsas yer tutur. Yazıçının dili sadə, aydın və obrazlıdır. O, oxucunu mürəkkəb ifadələrlə deyil, dərin fikir və səmimi duyğularla düşündürməyi bacarırdı. Gülhüseyn Hüseynoğlunun ədəbi irsində mənsur şeir janrı sıradan bir yaradıcılıq sahəsi deyil, onun bədii təfəkkürünün, poetik ruhunun və azadlıq fəlsəfəsinin ən uca zirvəsidir. O, Azərbaycan ədəbiyyatında bu janrın sadəcə davamçısı olmamış, ona tamamilə yeni bir nəfəs, dərin daxili psixologizm və fəlsəfi müdriklik gətirən böyük ustadı kimi tarixə düşmüşdür.

​ ​Mənsur şeir, zahirən nəsr formasında yazılan, lakin daxilən poeziyanın ahənginə, musiqisinə, emosional coşquna və ritminə malik olan çətin bir janrdır. Gülhüseyn Hüseynoğlunun qələmindən çıxan sətirlər bu çətinliyi heç vaxt hiss etdirmir, onun cümlələri sanki çay kimi axır, oxucunu yormadan daxili bir ritmlə heyran edir. O, süni pafosdan, qondarma ifadələrdən və quru təmtəraqdan uzaq qaçaraq, xalq dilinin ən təmiz, ən saf elementləri ilə möcüzələr yaradırdı.

​Yazıçının şah əsəri hesab olunan "Bənövşə əfsanəsi" bu janrın Azərbaycan ədəbiyyatındakı klassik nümunəsidir. Müəllif bu və digər əsərlərində təbiət motivlərindən (bənövşə, xəzan, bahar, dağlar) bir metafora kimi istifadə edərək insanın daxili aləmini, mənəvi saflığını, keçici dünya ilə əbədi dəyərlərin toqquşmasını təsvir edirdi. Onun misraları insanı yaşından asılı olmayaraq öz ömrünə, keçdiyi yola və vicdanına hesabat verməyə səsləyir.

​Gəlin onun mənsur sətirlərindəki o dərin fəlsəfəni və söz musiqisini hiss etmək üçün bəzi parçalara daha geniş nəzər salaq:

​"Mən payızın köksündən qopan yarpaqların pıçıltısında bir ömrün nəğməsini dinlədim... Saralıb budaqdan qopan hər yarpaq mənə pıçıldadı ki, ayrılıq da bir təbiət qanunudur. Amma əsas olan budaqdan necə düşməkdir, ey insan! Elə yaşa, elə ucal ki, vaxt gəlib ömür ağacından qopanda, arxanda xəzan yox, gələcək nəsillər üçün solmaz bir bahar qalsın..."

​Onun insan şəxsiyyəti, əqidə bütövlüyü və sürgün illərinin mənəvi təcrübəsindən süzülüb gələn digər bir şeirində isə belə deyilir:

​"Dünyaya gəlmək hələ yaşamaq demək deyil. Yaşamaq — sınaqlardan alnıaçıq keçmək, tufanların qarşısında əyilməmək, əqidəni qorumaq və hər addımda vicdanın diktəsinə qulaq asmaqdır. Daş da əsrlərlə yaşayır, dözür hər istiyə, hər soyuğa... Amma daş elə daş olaraq qalır, torpağa bir bərəkət, bir həyat verə bilmir. Sən daş olma, insan ol! Fırtınada sınma, əyilmə, ətrafa nur çilə, işıq saç ki, sönəndə də izin qalsın..."

​Yazıçının təbiətlə insan taleyini eyniləşdirdiyi, ömrün ixtiyar çağındakı müdrikliyi tərənnüm edən sətirləri xüsusilə təsirlidir:

​"Saçlarıma dən düşdü... Dedilər, qocalıq gəldi. Mən isə gülümsədim. Dedim, yox, bu qocalıq deyil, bu, ömrün zirvəsinə yağan ilk qardır. Zirvələr isə həmişə qarlı olar. Təki qəlbin baharı solmasın, təki mənəviyyatın saflığı itməsin. Ağaran saçlarda bahar duyğusu daşımaq hər ömrə qismət olmayan bir ucalıqdır..."

​ ​Gülhüseyn Hüseynoğlunun mənsur şeirlərində bədii süjetdən daha çox, insanın daxili sarsıntıları, mənəvi seçim anları və "mən kiməm?" sualına cavab axtarışları ön plandadır. O, bu janrla sübut etdi ki, qafiyəsiz və vəznsiz də poeziyanın ən ali hisslərini, vətən sevgisini, azadlıq eşqini, insan mənliyini fəryad səsindən tutmuş pıçıltıya qədər bütün tonlarda ifadə etmək mümkündür. Məhz bu xüsusiyyətlərinə görə onun mənsur şeirləri bu gün də oxunarkən insanı duyğulandırır və dərindən düşündürür. Onun hekayə və povestlərində hadisələrdən daha çox insan xarakterinin formalaşması, mənəvi seçim və vicdan məsələləri diqqət mərkəzində dayanır.

Gülhüseyn Hüseynoğlu yalnız yazıçı deyildi. O, həm də görkəmli alim və pedaqoq idi. Uzun illər Bakı Dövlət Universitetində çalışaraq Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindən mühazirələr oxumuş, gənc tədqiqatçıların yetişməsində mühüm rol oynamışdır. Filologiya elmləri doktoru və professor kimi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafına sanballı töhfələr vermişdir. Onun elmi əsərləri bu gün də tədqiqatçılar üçün etibarlı mənbələrdən hesab olunur.

Gülhüseyn Hüseynoğlunun fəaliyyətinin ən parlaq səhifələrindən biri Mikayıl Müşfiq irsinin araşdırılması ilə bağlıdır. O, Azərbaycan müşfiqşünaslığının əsas yaradıcılarından biri kimi qəbul edilir. Repressiya qurbanı olmuş böyük şair Mikayıl Müşfiqin həyat və yaradıcılığını sistemli şəkildə araşdıran ilk alimlərdən biri məhz Gülhüseyn Hüseynoğlu olmuşdur. Onun bu istiqamətdə apardığı tədqiqatlar təkcə elmi araşdırma deyil, həm də tarixi ədalətin bərpasına xidmət edən böyük mənəvi missiya idi.

Gülhüseyn Hüseynoğlu Mikayıl Müşfiq haqqında ilk fundamental elmi tədqiqatlardan birini yazmış, bu mövzuda dissertasiya müdafiə etmiş, sonralar isə "Müşfiq" adlı monoqrafiyasını nəşr etdirmişdir. Bu əsər uzun illər Müşfiq yaradıcılığını öyrənən tədqiqatçılar üçün əsas mənbələrdən biri olmuşdur. Bundan başqa, o, ali məktəblər üçün Müşfiqin yaradıcılığına dair dərs vəsaiti hazırlamış, şairin iyirmidən artıq kitabının tərtibində, redaktəsində və nəşrə hazırlanmasında iştirak etmişdir. Onun bu fəaliyyəti nəticəsində Mikayıl Müşfiqin irsi daha dolğun şəkildə oxuculara çatdırılmış, yeni nəsil tədqiqatçılar üçün möhkəm elmi baza yaradılmışdır.

Gülhüseyn Hüseynoğlu Müşfiqi yalnız bir şair kimi deyil, bütöv bir ədəbi məktəb, mənəvi irs və milli düşüncə hadisəsi kimi qiymətləndirirdi. O hesab edirdi ki, Müşfiqin poeziyası azadlıq, humanizm və insan sevgisinin ən parlaq ifadələrindən biridir. Buna görə də onun bütün elmi fəaliyyəti Müşfiq irsinin obyektiv şəkildə öyrənilməsinə və təbliğinə yönəlmişdir. Bu xidmətlərinə görə Gülhüseyn Hüseynoğlu haqlı olaraq Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının ən böyük müşfiqşünaslarından biri hesab edilir.

Onun yaradıcılığı haqqında görkəmli alimlər və ədəbiyyatşünaslar yüksək fikirlər söyləmişlər. Onlar Gülhüseyn Hüseynoğlunun əsərlərində həyat həqiqətlərinin, mənəvi dəyərlərin və insan psixologiyasının böyük ustalıqla əks olunduğunu vurğulamışlar. Xüsusilə akademik Nizami Cəfərov onun yaradıcılığını ayrıca tədqiq etmiş, yazıçının Azərbaycan ədəbiyyatındakı mövqeyini yüksək qiymətləndirmişdir. Digər tədqiqatçılar da onun mənsur şeirə gətirdiyi yenilikləri, elmi araşdırmalarını və pedaqoji fəaliyyətini xüsusi dəyərləndirmişlər.

Gülhüseyn Hüseynoğlunun ömrü sübut edir ki, əsl ziyalı heç vaxt yalnız öz dövrü üçün yaşamır. O, gələcək nəsillər üçün düşünür, yazır, araşdırır və milli-mənəvi sərvətləri qoruyur. Onun keçdiyi ağır həyat yolu, sürgün illərində sınmayan iradəsi, sonrakı dövrdə elmə və ədəbiyyata sədaqəti Azərbaycan ziyalısının ən gözəl nümunələrindən biridir.

Bu gün Gülhüseyn Hüseynoğlunun adı Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində böyük ehtiramla çəkilir. O, yazıçı kimi bədii irs, alim kimi sanballı tədqiqatlar, pedaqoq kimi yetişdirdiyi tələbələr və müşfiqşünas kimi Mikayıl Müşfiq irsinin qorunması sahəsində misilsiz xidmətlər qoyub getmişdir. Onun həyatı və yaradıcılığı milli yaddaşımızın ayrılmaz hissəsidir. Belə şəxsiyyətlər zaman keçdikcə daha da ucalır, çünki onların qoyduğu mənəvi irs yalnız bir dövrə deyil, bütün gələcək nəsillərə xidmət edir.

Əziz və unudulmaz müəllimimiz, ruhun şad olsun!

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. AYB, AJB-nin üzvü

Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist
östər