Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının mənəvi xəritəsində Sona Vəliyeva imzası xüsusi bir parlaqlıqla seçilir və bu parlaqlıq yalnız poetik istedadın nəticəsi deyil, eyni zamanda dərin elmi düşüncənin, zəngin həyat təcrübəsinin və milli ruhun sintezindən yaranan bir söz aləminin təcəssümüdür. Onun Ömrün yaddaşı adlı kitabı sadəcə bədii mətnlər toplusu kimi deyil, insan ömrünün, zamanın və yaddaşın poetik təhlili kimi dəyərləndirilə bilər. 376 səhifədən ibarət olan bu sanballı nəşr həm həcm, həm də məzmun baxımından müəllifin yaradıcılıq enerjisinin genişliyini və dərinliyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu əsər oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, həm də düşüncə ilə üz-üzə qoyur, onu zamanın axarında öz daxili aləminə nəzər salmağa vadar edir. Burada hər misra bir xatirədir, hər bənd bir ömür parçasıdır, hər fikir isə insanın özü ilə apardığı səssiz dialoqun bədii ifadəsidir. Kitabın geniş həcmi onun yalnız oxumaq üçün deyil, həm də dönə-dönə qayıdılacaq bir mənəvi mənbə olduğunu göstərir və bu baxımdan 376 səhifəlik mətn sanki bir ömrün səhifə-səhifə açılan poetik salnaməsinə çevrilir. Kitabın strukturu müəllifin yaradıcılıq dünyasının çoxşaxəliliyini əks etdirir və oxucuya müxtəlif mövzular arasında ahəngdar keçidlər təqdim edir. 2018–2021-ci illərin məhsulu olan yeni şeirlərlə yanaşı əvvəlki illərin seçilmiş nümunələrinin bir araya gətirilməsi zamanın bütövlüyünü və yaddaşın davamlılığını göstərir. Bu baxımdan əsər yalnız poetik toplu deyil, həm də müəllifin həyat fəlsəfəsinin bədii manifesti kimi çıxış edir. "Özbəkistan xatirələri" poemasında səfərin doğurduğu hisslər, yad məkanda doğmalıq axtarışı və türk dünyasının mənəvi birliyi xüsusi poetik boyalarla təqdim olunur. “Üzü Tanrıya” fəslində isə insanın ilahi ilə dialoqu, ruhun saflaşma ehtiyacı və mənəvi yüksəliş arzusu dərin lirizm və fəlsəfi çalarlarla ifadə edilir. "Vətən sədaları" bölməsində müəllifin vətəndaş mövqeyi, milli kimliyə bağlılığı və torpaq sevgisi qabarıq şəkildə hiss olunur və bu hisslər oxucunun qəlbində rezonans yaradır. "Ömrü vərəqləyərkən" hissəsi isə retrospektiv baxışın poetik formasıdır və burada insanın keçmişlə hesablaşması, yaşanmışların mənalandırılması və həyatın müdrik nəticələri bədii dillə təqdim olunur. Sona Vəliyevanın yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun elmi-intellektual bazasının poeziyada özünü aydın şəkildə göstərməsidir. Filologiya elmləri doktoru və professor kimi qazandığı bilik və təcrübə onun şeirlərində sözün dəqiqliyini, ifadənin dərinliyini və fikrin sistemliliyini təmin edir. Onun misralarında təsadüfi heç nə yoxdur, hər söz düşünülmüş, hər ifadə ölçülüb-biçilmiş və hər fikir müəyyən bir fəlsəfi yük daşıyır. “Ən ağırı” şeirində insanın daşıdığı mənəvi yük, "Ayrılıq"da itkinin ağrısı və "Nöqtə"də həyatın sonluq fəlsəfəsi incə psixoloji çalarlarla açılır və oxucunun daxili dünyasına təsir edir. Bu şeirlər yalnız oxunmur, eyni zamanda yaşanır və hiss edilir. Digər tərəfdən, müəllifin vətəndaş mövqeyi onun poeziyasında xüsusi yer tutur və bu mövqe sadəcə şüar xarakterli deyil, dərin hiss və səmimi duyğularla zəngindir. “Şəhid məktubu” və "Əsgər xanımına" kimi şeirlərdə Vətən uğrunda qurban verilən həyatların ağrısı, gözləyənlərin ümidi və xalqın qüruru bir arada təqdim olunur və bu nümunələr oxucuda həm kədər, həm də fəxarət hissi oyadır. Bu baxımdan Sona Vəliyeva poeziyası milli ruhun bədii ifadəsi kimi çıxış edir və müasir ədəbiyyatda vətəndaş poeziyasının uğurlu nümunələrindən biri hesab edilə bilər. Müəllifin yaradıcılıq coğrafiyası da diqqətəlayiqdir və bu coğrafiya yalnız Azərbaycanla məhdudlaşmır, ümumilikdə türk dünyasının mənəvi məkanını əhatə edir. Onun şeirlərində Təbrizin həsrəti, Özbəkistanın doğmalığı və ümumtürk mədəniyyətinin birliyi hiss olunur və bu da onun yaradıcılığını milli çərçivədən çıxararaq daha geniş bir mədəni kontekstə daxil edir. Bu xüsusiyyət Sona Vəliyevanı yalnız Azərbaycan şairi kimi deyil, həm də türk dünyasının ortaq ədəbi dəyərlərini təmsil edən sənətkar kimi təqdim edir. Kitabın interaktiv quruluşu da xüsusi qeyd olunmalıdır və bu yanaşma oxucuya yalnız mətnlə deyil, həm də onun təhlili ilə tanış olmaq imkanı yaradır. Tənqidçi rəylərinin əsərə daxil edilməsi müəllifin yaradıcılığına müxtəlif baxış bucaqlarından yanaşmağa şərait yaradır və oxucuya müqayisə aparmaq imkanı verir. Bu, həm də ədəbi mühitdə dialoq mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edir və əsərin dəyərini daha da artırır. Ümumilikdə “Ömrün yaddaşı” kitabı sözün sadəcə ifadə vasitəsi olmadığını, onun eyni zamanda yaddaş, tarix və ruh daşıyıcısı olduğunu sübut edir və bu baxımdan 376 səhifəlik bu əsər həm də bir ömrün poetik ensiklopediyası kimi dəyərləndirilə bilər.

Nəticə olaraq demək olar ki, Sona Vəliyeva yaradıcılığı sözün işığında formalaşan bir ömür fəlsəfəsidir və bu fəlsəfə oxucunu düşünməyə, hiss etməyə və yaşamağa çağırır. Onun "Ömrün yaddaşı" kitabı isə yalnız keçmişin poetik yaddaşı deyil, həm də gələcəyə ünvanlanan mənəvi mesajlar toplusudur. Bu əsər insanı öz köklərinə bağlayan, ona milli kimliyini xatırladan və eyni zamanda ümumbəşəri dəyərlərə səsləyən bir söz abidəsi kimi dəyərlidir. Müəllifin hər misrasında duyulan səmimiyyət, hər fikrində hiss olunan müdriklik və hər obrazında əks olunan həyat həqiqətləri bu kitabı oxucu üçün yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi yol yoldaşına çevirir. "Ömrün yaddaşı" bu baxımdan təkcə oxunan deyil, yaşanan, düşünülən və yadda qalan bir əsər kimi müasir Azərbaycan ədəbiyyatında öz möhkəm yerini tutur və sözün əbədi gücünü bir daha təsdiqləyir.

Sevil Azadqızı