Əbülfət Mədətoğlunun bu dördlükləri insanın daxili sarsıntılarını, çarəsizliyini və mənəvi böhranını əks etdirən dərin psixoloji, fəlsəfi poeziya nümunəsidir. Şeirin əsas mövzusu maddi və mənəvi sıxıntılar qarşısında insanın yaşadığı xəcalət, tənhalıq və qürur hissidir.

Şeir klassik qoşma formasında, heca vəznində yazılmışdır. Misra daxili qafiyələr və rədif ("utanır") ahəngi gücləndirir. Xalq dilinə yaxın, sadə, lakin emosional cəhətdən çox ağırdır. "Durumun üşüməsi" və "qürurun üşüməsi" maddi çətinliyin daxili aləmə vurduğu soyuq zərbəni göstərir. Üzdəki əriməyən təbəssüm ilə gözdəki kiriməyən (sakitləşməyən) kədər ziddiyyət təşkil edir. Bu, insanın dərdini gizlətmək üçün taxdığı məcburi maskadır.

"Sözün duzunun qaçması" ifadənin kəsərini, dadını itirdiyini, çarəsizliyin dili belə lal etdiyini simvolizə edir. Şair "cib" (maddiyyat) ilə "əl" (əmək, hərəkət), "cism" (bədən) ilə "ölüm" arasında dramatik bağlar qurur. Ümidin "gülümdən utanması" obrazı isə gözlənilən xoş günlərə olan inamın belə artıq utanc hissinə çevrildiyini bəyan edir. Müəllif dözümün səssizcə üyünməsini (unudulmasını, aşınmasını) təsvir edərək, insanın taleyə qarşı üsyansız, daxili bir çöküş yaşadığını oxucuya bədii şəkildə çatdırır.

"Səssizcə üyünür dözümüm" misrası şeirin ən ağır fəlsəfi və psixoloji yükünü daşıyan sətirdir. "Üyünmək" feili taxılın dəyirmanda üyüdülərək una, toza çevrilməsini ifadə edir. Şair insanın dözümünü, səbrini dəyirmandakı dənə bənzədir. Həyatın çətinlikləri bir dəyirman daşı kimi insanın dözümünü yavaş-yavaş əzir və yox edir.

Bu proses daxildə gedir. İnsan qışqırmır, üsyan etmir, dərdi ilə tək qalır. Daxili çöküşün və ağrının gizli yaşandığını göstərir. Misra insanın mənəvi tükənmə nöqtəsini təsvir edir. Dözümün un-fəsil olması, artıq insanın tab gətirə biləcək heç bir gücünün qalmadığını simvolizə edir.

Sevil Azadqızı