Müasir Azərbaycan nəsrində milli yaddaş, azsaylı xalqların mənəvi dünyası, tarixi varislik və müqəddəs məkan anlayışının bədii təcəssümü xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu baxımdan yazıçı Pünhan Şükürün “Xudavəng əfsanəsi” povesti həm süjetli bədii mətn kimi, həm də milli-mədəni özünüdərk, dini kimlik və tarixi irs problemini bir araya gətirən sənət nümunəsi kimi diqqəti cəlb edir. Əsərin təqdimat mətnində də onun Azərbaycan həqiqətlərinin, Vətən müharibəsindən sonrakı reallıqların və Alban məbədlərinə varis çıxan Udi xalqının mənəvi dəyərlərinin bədii tərənnümü kimi verilməsi bu qənaəti gücləndirir.

Povestin ideya-estetik özəlliyi ondadır ki, müəllif Xudavəng məkanını daş yaddaş, dini miras və tarixi ədalət simvolu kimi mərkəzə çəkir. Mətndə vurğulanır ki, əsər Udi xalqının keçmişi, adət-ənənələri, məişəti və multikultural mühitini də əhatə edir; Nic kəndi real multikulturalizm modeli kimi təqdim olunur. Bu isə povestin fərdi sevgi hekayəsini aşaraq geniş mədəni-fəlsəfi məna qazanmasına səbəb olur.

“Xudavəng əfsanəsi”nin əsas süjet xətti Cömərdlə Əsmərin sevgisi üzərində qurulsa da, mətnin bədii çəkisi təkcə romantik münasibətdə verilmir. Əsərdə dini and və insani sevgi, fərdi istək və ictimai-mənəvi missiya, müqəddəs məkan və tarixi özgələşmə, yaddaş və qayıdış kimi çoxqatlı problemlər bir-biri ilə bağlanır. Elə buna görə də bu povest müasir Azərbaycan nəsrində sevgi, kimlik və milli-mənəvi varislik məsələlərinin kəsişdiyi mühüm bədii mətnlərdən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

1. Povestin mifopoetik başlanğıcı və tarixi yaddaş semantikası

“Müqəddəs Ruhun oyanışı” bölməsində təqdim edilən sakral başlanğıc povestin realist mətn olmaqla yanaşı, metafizik məna daşıdığını göstərir. Müqəddəs Ruh əsrlərin yuxusundan oyanaraq duaları, nalələri, müharibə səslərini, insan əzablarını eşidir. Bu təsvir təkcə dini mistika elementi daşımır; o, tarixi yaddaşın ruhani formada personifikasiyasıdır. Ruhun yuxusundan ayılması, doğma dilə bənzər ayin səsini eşitməsi və gənc rahibin canını özünə yeni məkan seçməsi əslində milli-mədəni yaddaşın yenidən fəallaşması kimi oxunmalıdır.

Bu hissədə Xocalı faciəsi və Vətən müharibəsi qəhrəmanlığına işarələr də sakral yaddaşla milli tarix arasında körpü yaradır. Bu bölmənin əsas funksiyası Cömərd obrazını adi qəhrəman səviyyəsindən çıxarıb mənəvi missiya daşıyıcısına çevirməkdir. Müqəddəs Ruhun gənc rahibin canını “özünə yeni məkan seçməsi” əsərin sonrakı hissələrində Cömərdin dini, tarixi və mənəvi bir xəttin davamçısı kimi təqdim ediləcəyini əvvəlcədən xəbər verir. Beləliklə, əsərin başlanğıcı povestə əfsanəvi və sakral çalar qatır, hadisələrin yalnız məişət-psixoloji yox, həm də simvolik xarakter daşıdığını göstərir.

2. Cömərd obrazı: dini xidmətlə insani sevgi arasında mənəvi konflikt

Povestin ikinci mühüm ideya qatı Cömərd obrazında təcəssüm edən daxili parçalanmadır. “İffət andı” bölməsində göstərilir ki, Cömərd uşaqlıqdan ciddi, mütaliəli, mənsub olduğu dini-mədəni çevrənin tarixini dərindən düşünən gəncdir. O, subay din xadimi olaraq qalmağı, diqqətini yalnız ilahi xidmətə yönəltməyi və Alban Apostol Müstəqil Kilsəsinin nüfuzuna töhfə verməyi öz həyat kredosu kimi seçir. Onun üçün iffət andı təkcə dini qayda deyil, mənəvi ucalıq və xidmət formasıdır.

Lakin məhz burada əsərin əsas psixoloji konfliktı yaranır. Cömərd Əsməri sevir və bu sevgi təsadüfi hiss kimi deyil, uşaqlıqdan gələn daxili bağlılıq kimi təqdim olunur. Buna baxmayaraq, dini and, ictimai gözlənti və mənəvi məsuliyyət onu şəxsi səadətdən uzaqlaşdırır. Cömərd obrazının uğuru da bundadır: o, nə sırf idealizə edilmiş din adamıdır, nə də yalnız sevgi uğrunda yaşayan romantik qəhrəman. O, seçim qarşısında qalan, öz həqiqətini asan tapa bilməyən mürəkkəb psixoloji obrazdır.

Bu konfliktin dərinliyi onu göstərir ki, müəllif dini dəyərlə insan sevgisini bir-birinə mexaniki şəkildə qarşı-qarşıya qoymur. Əksinə, mətn sübut etməyə çalışır ki, sevgi də mənəvi saflığın bir forması ola bilər. Sonrakı hissələrdə Cömərdin atasının, yaxınlarının və dini çevrəsinin bəzi nümayəndələrinin ona verdiyi dəstək bu fikri möhkəmləndirir. Beləcə, povestdə sevgi Tanrıya xəyanət kimi təqdim olunmur, insanın mənəvi bütövlüyünü tamamlayan başlanğıc kimi nəzərə çarpır.

3. Xudavəng məkanı: tarixi irs, müqəddəslik və qayıdış simvolu

Povestin ideya mərkəzində dayanan əsas simvollardan biri Xudavəngdir. “İlk ziyarət” bölməsində Xudavəng kompleksində Alban-Udi icmasının ilk ayini və ziyarəti təqdim olunur. Burada məbəd işğaldan azad olunmuş tarixi məkan, dini varislik nüvəsi və mənəvi qayıdış yeri kimi çıxış edir. Mətnin təqdimat hissəsində də vurğulanır ki, Xudavəng alban məbədlərinə varis çıxan Udi xalqının mənəvi dəyərlərini simvollaşdıran əsas ocaqlardan biridir.

Bu məkanın bədii mənası onun daş abidə olmaqdan çıxıb yaşayan yaddaşa çevrilməsindədir. “Redaktordan” hissəsində xüsusi qeyd olunur ki, əsərdəki çıxışlarda Xudavəngin Alban-Udi abidəsi olduğu, burada udi dilində duaların oxunacağı, dini ayinlərin icra ediləcəyi və ailə quran gənclərin məhz bu məkanda nikah bağlayacağı vurğulanır. Deməli, Xudavəng keçmişin muzeyləşdirilmiş izi yox, canlı mədəniyyət məkanı kimi təqdim olunur.
Əsmərlə Cömərdin nikahının Xudavəngdə, Arzu xatun kilsəsində kəsilməsi şərti isə süjetin yalnız romantik detalı deyil. Onların evliliyi iki fərdin qovuşması olmaqla yanaşı, tarixi məkanın yenidən həyat, dua və xeyir-dua ilə dolmasının rəmzinə çevrilir. Xudavəng burada həm müqəddəslik, həm varislik, həm də tarixi ədalətin bərpası semantikasını daşıyır.

4. Multikultural münasibətlər və mənəvi tolerantlıq modeli

“Xudavəng əfsanəsi”nin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri multikultural mühiti süni ideoloji şüar kimi göstərmir, həyatın təbii reallığı kimi təqdim edir. Mətnin giriş hissəsində Nic kəndinin real multikulturalizm modeli olduğu, Udi xalqının müsəlman mühitlə qarşılıqlı təsirdə yaşadığı və Azərbaycan cəmiyyətinin tolerantlığının onların mədəni-mənəvi inkişafına şərait yaratdığı bildirilir.

Bu ideya süjetdə də təsdiqlənir. Cömərdin xristian udi, Əsmərin isə müsəlman ailəsindən gəlməsi qarşıdurma yaratmaq üçün istifadə edilmir. Əksinə, ailə bağları, qohumluq münasibətləri, qarşılıqlı etimad və yaşanan tərəddüdlər əsərin daha canlı və inandırıcı sosial fonunu yaradır. Asyanın Əsmərin qardaşı Süleymana ərə getməsi də göstərir ki, fərqli dini kimliklər burada kəskin sərhəd yox, münasibət və anlaşma çərçivəsində mövcuddur.

Bu baxımdan povest yalnız Alban-Udi irsinin bədii müdafiəsi kimi diqqət çəkmir, həm də Azərbaycan multikultural mühitinin ədəbi modeli kimi çıxış edir. Müəllif dini və etnik fərqliliyi parçalanma səbəbi kimi vermir, mənəvi yaxınlaşmanın sınaq meydanı kimi təqdim edir. Bu da əsərin ictimai-fəlsəfi tutumunu artırır.

Nəticə etibarilə, Pünhan Şükürün “Xudavəng əfsanəsi” povesti müasir Azərbaycan nəsrində milli-mənəvi yaddaşın, dini kimliyin və insani sevginin vəhdətdə təqdim olunduğu mühüm bədii nümunədir. Əsərdə Xudavəng tarixi abidə olmaqdan çıxaraq müqəddəs yaddaş, mənəvi varislik və tarixi qayıdış məkanına çevrilir; Cömərd obrazı isə dini borc və şəxsi sevgi arasında qalan insanın mürəkkəb mənəvi dramını təcəssüm etdirir.

Povestin ideya gücü ondadır ki, müəllif sevgi xəttini fərdi hiss səviyyəsində saxlamır, onu tarixi irs, müqəddəs məkan, milli yaddaş və multikultural həyat modeli ilə bağlayır. Bu baxımdan Əsmərlə Cömərdin qovuşması yalnız romantik final detalı təsirini bağışlamır, həm də yadlaşdırılmış məkanın yenidən öz mənəvi sahibinə qayıdışının bədii ifadəsidir.

Sonda xüsusi qeyd edək ki, povestin əsas ideya xətti üç böyük qatın birliyində qurulur:

Birincisi, məhəbbət xətti: Cömərdlə Əsmərin sevgisi dini and, ailə baryeri və sosial qorxu ilə sınağa çəkilir.

İkincisi, milli-mənəvi yaddaş xətti: Xudavəng alban-udi irsinin, tarixi ədalətin və mənəvi varisliyin simvoluna çevrilir.

Üçüncüsü, multikultural həyat xətti: əsərdə fərqli dini kimliklər qarşıdurma içində yox, ailə, qohumluq, qonşuluq və qarşılıqlı ehtiram içində göstərilir.

Ümumilikdə, povestin bədii əhəmiyyəti onun çoxqatlı strukturunda təzahür edir: burada mifopoetik başlanğıc, tarixi yaddaş, sakral məkan semantikası, multikultural mühit, etnoqrafik yaddaş, psixoloji konflikt və simvolik final bir-birini tamamlayır. Bu səbəbdən “Xudavəng əfsanəsi”nə yalnız sevgi povesti kimi baxmayaq, milli kimliyin, mənəvi kökə qayıdışın və Alban-Udi irsinin estetik müdafiəsinin bədii modeli kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.