QƏRİB   MEHDİ - 90

«Qədim Gəncədə - bu dahilər və çinarlar şəhərində bir yazıçı yaşayır. O torpaqda boz toxumun, çəlimsiz çiliyin, cansız tingin əlindən torpağa düşən kimi yaşıl fəvvarəyə çevrildiyi kimə məlum deyil? O yazıçı bu il iyunun 21 də  ömrünün 90-cı zirvəsinə yüksələcəydi. Cəmi bir neçə ay qalmışdı... Amma ömür vəfa etmədi.

Və əgər torpağın, ağacın, axar suyun insana bənzədiyini qəbul eləsək, Gəncənin göylərə baş alan hansısa bir çinarının Qərib Mehdiyə oxşarlığını görərik. Ömrü boyu öz əlinin-qələminin zəhməti ilə yaşamış, Gəncədən çox-çox uzaqlarda tanınmış Qərib Mehdi yaradcılığı ilə o çinarlar arasında bir qəribə oxşarlığı hələ neçə il əvvəl sezə bilmişəm.

Qərib Mehdi 75 ildir bu ədəbiyyatın cəfakeşi olub. Yazdıqları göz qabağındadır: lirik və satirik hekayələr, mənsur şeirlər, povestlər, publisistik məqalələr…Bəlkə yaza bilmədikləri yazdıqlarından artıqdı. Qəribin bu dünyada heç bir vəzifəsi olmayıb. Təhsili belədir ki, 19 yaşında Gəncədə fəhlə-gənclər axşam məktəbini, 35 yaşında Gəncə Dövlət Pedoqoci institutunun ibtidai təhsil pedoqogikası və metodikası fakültəsini bitirib. Əmək fəaliyyətinə poçtalyonluqla başlayıb, sonralar teatrda aktyor, dəmir-beton məmulatı zavodunda bənna, suvaqçı, betonçu, armaturçu, qaynaqçı işləyib. İnstitutu bitirəndən sonra Qərib 5-6 il orta məktəbdə müəllim də işləyib. Və nəhayət, 1971-ci ildə Gəncə Pedoqoji institutunda çoxtiraclı «Yüksəliş» qəzetinin redaktoru olub, bir xeyli müddət də Gəncə Alimlər evi nəzdində «İlham» ədəbi birliyinə rəhbərlik edib. Bu ədəbi birlikdə sonralar Azərbaycan ədəbiyyatında öz dəst-xətti olan Aydın Murovdağlı, Qəşəm Nəcəfzadə, Elçin İsgəndərzadə, Sərvaz Əsgərli, Sahib İnrahimli, İradə Aytel kimi yazarlar yetişib. Bir sözlə, Qərib Mehdiyə bir neçə mənada «zəhmətkeş yazıçı» titulunu bəxş eləmək olar. (hər halda bu ifadəni xoşlamasam da).

 Qərib müəllim böyük bir ailə sahibidi, oğul-uşaq sarıdan özünə əziyyət verməyib (hamısını da yerləşdirib, ata kimi hamı ona həsəd çəkə bilər) və Qərib müəllim o boyda ailəni maaşı və qonorarı ilə dolandırıb. Qırx dörd il əvvəl Qərib müəllimin Gəncədəki o kasıb evində qonaq olanda Çexovun bu sözlərini xatırlayırdım: «Ədəbiyyatçı olmaq- rahatlıq bilməmək, dadlı yeməklərdən məhrum olmaq, həmişə qonorar gözləmək və heç bir zaman cibdə bir quruş belə pul görməmək deməkdir. Həqiqətən də çətin, əzablı, tikanlı bir yoldur». Qərib müəllim bu əzablı, tikanlı yolu keçib və əsil ata, ailə başçısı vəzifəsini şərəflə yerinə yetirib. 1967-ci ildə, «İşıq» adlı ilk kitabından üzü bu illərə qədər otuzdan artıq kitabı çıxıb. O kitabın çap olunmasında böyük ədib Mir Cəlal müəllimin xidməti olub. Mir Cəlal müəllim “Gənclik” nəşriyyatın direktoru Əzizə Əhmədovadan xahiş edib ki, mənim sizin nəşriyyatda çap olunacaq kitabımdan iki çap vərəqi Qərib Mehdinin kitabına ayırın.

Həmişə onu düşünəndə vaxtilə anasına həsr etdiyi «Qərib hey» hekayəsindəki o harayı xatırlayıram. «Bəzən bir könül sındırmaq istəyirəm, bəzən birisinə yuxarıdan baxmaq istəyirəm; bəzən birisinin vəzifəsində gözüm olur, ona quyu qazmaq istəyirəm, anamın səsi gəlir; «Qərib hey!. Bəzən paxıllıq hissi qəlbimi didir, dostlarımın, yoldaşlarımın, yüksəlişinə, şöhrətinə darılıram, bəzən haqqı nahaqqın pəncəsinə vermək istəyirəm, anamın səsi gəlir: «Qərib hey!»Bu ana nəsihəti Qəribin bütün həyat yoluna işıq saçdı və Qərib o mənəvi təmizliyi əsərlərində də obrazlarının həyat tərzinə «köçürə» bildi. Burada bir haşiyə çıxmaq istəyirəm. Mir Cəlal Paşayev Qərib Mehdiyevin «Qərib hey!..» hekayəsini oxumuş və o əsəri «kövrək hisslərin poetikası» adlandırmışdı.

Qərib Mehdi bütün ömrü boyu həqiqəti, həyatda gördüklərini qələmə alıb, yalan danışmayıb. Bu həqiqət hissi onun bədii təxəyyülünə də təsirsiz qalmayıb. Onlarla obrazları həyatdan, gerçəklikdən yaranan obrazlardır. Amma Qərib bu obrazları elə ümumiləşdirib ki, burada ancaq yazıçı məharətinin şahidi olursan.

Qərib Mehdinin 70-ci illərdə yazdığı «Rast» povesti onu bir yazıçı kimi ədəbi ictimaiyyətə, oxuculara tanıtdı və «Rast»ın ayağı sayalı imiş. O povest Qəribin bütün sonrakı ədəbi uğurları üçün bir başlanğıca çevrildi. Qərib «Rast» yolunu tutub lirik nəsrin maraqlı nümunələrini yaratdı. Rast-doğru, düz deməkdir, həm də ən qədim, əsrlər keçdikcə təhrifə uğramayan muğamımızın adıdır. Qəribin bu povestdə təsvir etdiyi hadisələr də uydurulmamışdı, həyatın özündən gəlirdi. Əsərdə iki insanın – cəmiyyətdəki hər dəyişikliyə uyğun sifətini, xarakterini dəyişən Ağabəyli ilə istedadlı bir musiqiçinin – Cəmilin mübarizəsini əks etdirir. Cəmilin əzablı həyat yolu bütün dramatik məqamları ilə gözlərimiz qarşısında canlanır.«Rast» zirvəsinə ucalana qədər Cəmil daxilən saflaşır, kamilləşir, Ağabəyli isə kiçilir, cılızlaşır.

Qərib Mehdinin istər lirik, istərsə də satirik-yumorostik planda yazdığı əsərlərində əsas mövzu mənəviyyat məsələləridir. O, təsvir etdiyi hadisələrə, insan obrazlarına da bu açpektdən yanaşır, təmiz, mənən saf insanların düşdüyü sarsıntıları qələmə alır, onları çətinliklərdən keçirir, həyatda uğur qazanmağın yollarını göstərir. «Skripka üçün mi simi» povesti zənnimcə, Qərib Mehdinin «Rast» yoluna – mənəvi saflıq platformasına sadiq qaldığını sübut edir. Buəsərioxuyubqurtarandansonrabirdaha «Rast» povestinixatırlamalıoldum. Buəsərlərinbirisovetdönəmində, biriisəmüstəqillikillərindəyazılıb. Ammaictimaiquruluşlar, sistemlərdəyişilsədə, insanlarınxasiyyətivəxarakterində, əməlvəhərəkətlərindəoxşarlıqlaritməyib. İnsanözkeçmişindənnecəayrılabilər, xasiyyətdə, xarakterdəbəzənəsrlərboyudəyişmir. Əgərcəmiyyətdə, yaşadığımızmühitdəmənəviiqlimkorlanırsa, ilknövbədə, yazıçılarbumühitidəyişməkbarədəfikirləşirlər. Təbiiki, onlarinqilabçıdeyillər, ammabədiisözünqüdrətihərşeyəqadirdir.

«Rast» povestindəCəmilvəSərdarAğabəylikonfliktiiləşərtlənənhəyatmaterialıtəkcəouzaqilləribizəxatırlatmır.Otiplikonfliktlərindidədavamedir. Nəolsun, quruluşdəyişib, insanlarıniçindəndənki, opislik, yamanlıq, Şərinkökləriqeybəçəkilməyib. «Skripkaüçünmisimi»ndədəSərdarAğabəylitipiniəvəzedənqüvvətlibirobraznəzərəçarpmasada, sankionun «törəmələri» saflığınqarşısındabirsəddkimiucalırlar.Doğrudur, dövrandəyişib, artıqmüstəqillikillərindəyaşayırıq. Qarabağmüharibəsininşıdırğıvaxtlarıdır, ammamillətinbukorbağırsaqlarıhələdəirinverməkdədavamedirlər. İndipulluFaiqlərmeydansulayır. Vaxtiləsevdiyiqadınaindio, evininbəzəklibirəşyasıkimibaxır. Namusluinsanlar–Əhlimankişilərisəəzabçəkirlər. 400 dollarıçatmırki, musiqiistedadıolansevimlinəvəsiüçünskripkaalsın.Axırki, dövrəsindəolanadamlarınköməyiiləskripkaalınır. Ammauşağınadgünündəskripkanınmisiminiqırır.  «Skripkaüçünmisimi» povestindəQəribMehdiyenidövrünhəqiqətləriniəksetdirir.ZamandəyişibvəbudəyişilənZamaninsanlarınpsixologiyasında, həyatamünasibətindədətəbəddülatlaryaradıb. Müəllifdördobrazıdiqqətmərkəzinəçəkir. Əhlimankişiöztəmizliyivəmənəvibakirəliyiləbizəkeçmişillərinnəsrəsərlərindəkikommunistobrazlarınıxatırladır. Ammafərqibudurki, onunmübarizəüsuludağıdıjıxarakterdaşımır, o, inqilabçıdeyil. Dərdlərvəxəstəlikləriçindəçabalayır. Ammasonadəkkişiqürurunuhifzedir, birkimsəninqarşısındaəyilmir. GəliniHumayxanımitkindüşənərinigözləməyibərəgedir, ammabizonudaqınamırıq. Butipligözəlqadınların «fəlsəfəsi» bizəyaxşıtanışdır. Hansışorgözmüdirinsəməşuqəsiolmaqdansa, ərəgetməkdahayaxşıdır. Nəvə–Nicatisəgözlərimizqarşısındaböyüyür, yaşadolur, anasınınyanındayaşasada, babasınıntərbiyəsiləkamilləşir. Faiqəgəlinjə, dövranonlarınolsada, cılızmənəviyyatlarıbelələrinimənəviuçurumasürükləyir. Təbiiki, povestdəQəribəməxsusşirintəhkiyətərzi, hərbirhadisəninmahiyyətinəvarmaqcəhdivəənəsasılirik-psixolociincələmələr, anadilimizinşəhdi-şəkəripovestinməziyyətlərisayılmalıdır. Özüdəmaraqlıdırki, müqayisəetdiyimbuikipovestdəQəribMehdininqəhrəmanlarımusiqiilənəfəsalaninsanlardır. Ancaqdeyimki, birincipovestdə-sondaRASTınqalibiyyətlisədalarınıeşidiriksə, ikincipovestsankiBAYATIŞİRAZüstəköklənib, qəmli, ammasonunikbinlikdoğurur.

QəribMehdininsonillərdəkiyaradıcılığınıəksetdirən «İç-içəüçpovest» və «Evinküçəyəbaxanüzü» kitablarındakıpovestləriilədətanışoldum. Qəribinyumora, ondandahakəskinsatirayameyletməsiniheçdəqarşılamıram. Doğrudanda, bugünsatiraeləbildinjliyəqovuşub. MirzəCəlil, Sabir, Haqverdiyev, SabitRəhman, Mir Cəlalqələminəməxsustənqidpafosunudavametdirənlərinsayıçoxazdır. QəribMehdinin «Xəstə», «Prezentasiya», «Qarğa», «Eşato», «Seçim» povestləriAzərbaycangülüşününyeninümunələrinibizətəqdimedir. Bupovestlərhəmgülüşmədəniyyətininindikisəviyyəsi,həmdəQəribMehdininsatirik-yumoristikistedadıhaqdamüəyyəntəsəvvüryaradır.

QəribMehdihəyatınneqativcəhətlərini, cəmiyyətdə, yaşadığımühitdəbaşverənmənfihallarıümumiləşdirməyiqarşısınaməqsədqoyub. OnuntəsviretdiyineqativaləmədaxilolarkənsankiHaqverdiyevinvaxtiləifşahədəfinəçevirdiyi «marallar»ınyeni, müasirtipləriiləqarşılaşırsan. Təbiiki, zamandəyişib, indimollaları, baqqalları, tajirləri, qoçularıdeyil, alimolmaqxəyalınadüşənbisavadları, istedadsızcurnalistləri, bacarıqsızmüğənniləri, harınbiznesmenləri, birsözlə, mənəviyyatsızadamlarıtənqidhədəfinətuşetmək, onlarınböyükiddialarıiləcılızvarlıqlarıarasındakıtəzadlarıjanlandırmaqvacibdir. QəribMehdininmühahidə «teleskopu» əsasəndahaçoxbələdolduğujurnalistikavəelmaləminin, evləridarəsinin, redaksiyalarınüzərinətuşlanırvəyazıçıöz «marallar»nınqolundantutubbirgə-bircəonlarıbizətanıdır.Kimdirbunlar? İstedadsızbirinsan – Çıraqmüəllim. Özünühamıdanyuxarıdagörməkarzusuiləyaşayanbuadam  «Mıx-mismarmüəssisəsinintarixi» haqqında «əsər» yazır. Göründüyündənifratdərəcədəartıqgörünməkarzularıpuçaçıxır, çünkiiçindəonuböyüdəcəkmənəvibirtəpəryoxdur. O, həttayaxşıbaxmadığıanasınınvəfatındandaözcılızməqsədiüçünyararlanmağaçalışır. Burdadauğursuzluğadüçarolur. Fikrimizcə, Qəribmüəllimbuobrazahəddindənartıqkarikaturacizgiləribəxşedib. Onsuzdabutiplimənfilərruhəndə, daxiləndə, hərəkətvəəməlbaxımındandaeybəcərdirlər, onlarıdahadaeybəcərləşdirmək, ifşanıifratqrotesksəviyyəsinəçatdırmaqoqədərdəeffektligörünmür. AmmabudaQəribMehdininpriyomudur. QəribMehdidəyişiləndövranınhavasını, mənəviiqliminibəsirətgözüiləyaxşımüşahidəediri. «Humanist» povestindəbeləbir cümləilərastlaşırıq: «Birhəyətdədördailəyaşayırdı. Dolanışıqlarınınmaddiçəkisinə, nüfuzlarınınəhatədairəsinəgörəbir-birindənfərqlənirdilər. Yəni, qapılarıbirhəyətəaçılanbudördailədördmərtəbəlievəbənzəyirdi». QəribMehdidövrünbutəzadlarınıustalıqlatəsviretməyəçalışırvəəksərənbunanailolur. LirikruhluQəribMehdinisatirayasövqedəndəeləbufərqli «mərtəbələrdir».

QəribMehdinimənGəncədəgöylərəucalançinarabənzətdim.TəkcəGəncədədeyil, bütünAzərbaycandatanınanbiryazıçıkimişöhrətlənənQərib Mehdi ədəbiyyattariximizdəhəmişəyaşayacaq.Əsirlərləyaşayançinarkimioxucularınyaddaşındaəbədiqalacaq.