(“Günəş çəkdim qaranlığa” kitabı haqqında ədəbi düşüncələrim)

Ədəbiyyatın elə bir möcüzəsi var ki, insan bəzən bir neçə misranın içərisində bütöv bir ömürlə qarşılaşır. Bir şeirdə illərin həsrətini, başqa bir şeirdə insan qəlbinin ən gizli ağrılarını, digərində isə həyata yenidən başlamaq ümidini görür. Sözün qüdrəti də elə bundadır. O, görünməyəni göstərir, duyulmayanı duyurur, ifadə olunmayan hisslərə dil verir. Əsl sənətkar isə bu sözləri elə seçib bir araya gətirir ki, oxucu özünü həmin duyğuların içərisində tapır.

Aygün Akınayın (Aygün Yavərqızı) “Günəş çəkdim qaranlığa” adlı şeirlər kitabı haqqında düşünərkən ilk növbədə məhz bu sənət möcüzəsi yada düşür.

Kitabın adı özü ayrıca bir poetik aləmdir. “Günəş çəkdim qaranlığa”, bu ifadədə həm ziddiyyət, həm ümid, həm də sənətkar iradəsi var. Günəş işığın, həyatın, istiliyin, sevincin və yenilənmənin rəmzidir. Qaranlıq isə bəzən insanın yaşadığı ağrıları, bəzən zamanın sərt üzünü, bəzən də ruhun öz daxilində apardığı mübarizəni ifadə edir. Bu iki fərqli anlayışın bir başlıqda qovuşması təsadüfi söz seçimi deyil. Burada qaranlığa təslim olmayan, onun içərisində belə işıq yaratmağa çalışan bir yaradıcı ruhun nəfəsi duyulur. Mənə görə, bu adın ən gözəl mənası da elə bundadır. İnsan hər zaman günəşi gözləməməli, bəzən özü də qaranlığa günəş çəkə bilməlidir.

Aygün AkınAyın həyat və sənət yolu onun yaradıcılıq dünyasını anlamaq baxımından maraqlı məqamlarla zəngindir. Cəlilabadda dünyaya göz açan, ixtisasca rəssam olan müəllifin sənətə münasibətində rənglərin, xətlərin və təsvirlərin xüsusi yeri var. Həyatının müəyyən mərhələsini Rusiyada keçirməsi, Təbriz sənətkarlarının yaradıcılığına maraq göstərməsi və 2014-cü ildə “Təbriz sənətkarları” adlı kitabının nəşri onun sənət dünyasının müxtəlif istiqamətlərini göstərir. Bu faktlar Aygün xanımın yalnız bir sahənin çərçivəsində qalmadığını, müxtəlif sənət istiqamətlərinə maraq göstərən yaradıcı şəxsiyyət olduğunu təsdiqləyir.

Rəssamlıqla poeziya arasında görünməyən, lakin çox möhkəm bir bağ mövcuddur. Rəssam fırça ilə kətanda obraz yaradır, şair isə sözlə insanın yaddaşında və qəlbində mənzərə qurur. Birində rənglərin dili, digərində sözlərin ahəngi danışır. Aygün AkınAyın yaradıcılığında bu iki sənət sahəsinin bir-birinə yaxınlaşması xüsusi maraq doğurur. Onun şeirlərinə rəssam baxışı ilə yanaşdıqda, sözlərin arxasında gizlənən rəngləri, poetik təsvirlərin içərisində yaşayan duyğuları görmək mümkündür. Sanki müəllif əvvəlcə qəlbinin gözləri ilə bir mənzərə seyr edir, sonra həmin mənzərəni sözlərin vasitəsilə oxucuya təqdim edir. Bu baxımdan Aygün xanımın poeziyasına yalnız misraların məcmusu kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Onun yaradıcılığında fikir və təsvir, hiss və düşüncə, sənət və həyat bir-birini tamamlayan məfhumlar kimi meydana çıxır. O, bəzən bir insanın daxili aləmini portretə çevirir, bəzən bir məkanın taleyini insanın yaşantıları ilə birləşdirir, bəzən də musiqinin dilini poetik duyğulara çevirərək oxucunun qarşısında fərqli mənzərələr yaradır. Belə yanaşma poeziyanı təkcə oxunan deyil, həm də seyr edilən, duyulan və düşünülən sənətə çevirir.

Aygün AkınAyın yaradıcılığına diqqət yetirən ədəbiyyatşünas və tənqidçilərin fikirləri də bu xüsusiyyətləri təsdiqləyir. Esad Cahangir onun şeirlərindəki orijinal metaforaları, intellektual düşüncə tərzini və geniş dünyagörüşünü xüsusi qeyd edir. Bu qiymətləndirmə təsadüfi deyil. Çünki poeziyada orijinallıq yalnız fərqli sözlər işlətməkdən ibarət deyil. Əsl orijinallıq hamının gördüyü bir hadisədə başqalarının görmədiyi məqamı sezmək, adi görünən bir mənzərədən qeyri-adi məna çıxarmaq və həmin mənanı oxucunun yaddaşında yaşada bilməkdir. Aygün xanımın sənət axtarışında da məhz belə bir cəhət diqqəti cəlb edir.

Onun “Ana portreti” şeiri bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Ana obrazı Azərbaycan poeziyasında daim müqəddəsliyin, fədakarlığın, mərhəmətin və sonsuz məhəbbətin ifadəsi olub. Lakin hər bir şair bu müqəddəs obrazı öz duyğularının, öz həyat təcrübəsinin və öz bədii təfəkkürünün süzgəcindən keçirərək təqdim edir. Aygün AkınAyın rəssam təfəkkürü ilə yanaşdıqda ana yalnız bir doğma insan deyil, həm də ömrün ən dərin izlərini daşıyan mənəvi portretə çevrilir. Burada analığın zahiri görünüşündən daha çox onun ruhu, fədakarlığı, zamanın üzündə və əllərində qoyduğu izlər ön plana çıxır. Ana obrazı sanki sözlə çəkilmiş bir tablodur. Bu tabloda hər rəngin, hər cizginin arxasında bir ömür, bir xatirə, bir məhəbbət dayanır.

“Bir küçə ağlayırdı” şeirində isə müəllif tamam başqa bir poetik üsula müraciət edir. Adi halda küçə sadəcə insanların gəlib-getdiyi bir məkandır. Lakin şairin təxəyyülündə küçə də insan kimi ağlaya, xatirələri yaşada, ayrılıqların şahidinə çevrilə bilər. Cansız bir məkana canlı duyğu vermək, onu insan taleyinin iştirakçısına çevirmək poetik təfəkkürün imkanlarından xəbər verir. Burada küçə artıq daşdan, torpaqdan və yoldan ibarət deyil, o, yaşanmış günlərin, itirilmiş anların, ayrılıqların və unudulmayan xatirələrin daşıyıcısıdır. Şairin bu cür obrazlı yanaşması oxucunu hadisənin zahiri tərəfi ilə kifayətlənməməyə, onun arxasında gizlənən mənanı axtarmağa sövq edir.

“Fotoqraf”, “Aktrisa”, “Roman yazırdı”, “Ömrün simfoniyası” kimi şeirlərin adları da müəllifin müxtəlif sənət sahələrinə və onların insan həyatındakı mənəvi əks-sədasına marağını göstərir. Fotoqraf bir anı yaddaşa köçürür, aktrisa səhnədə müxtəlif taleləri canlandırır, yazıçı yaşanmamış ömürləri belə sözün qüdrəti ilə yaşadır, musiqi isə insanın ifadə edə bilmədiyi duyğulara səs verir. Bu sənətlərin hər biri insanın dünyanı dərk etməsinin ayrı-ayrı yollarıdır. Aygün xanımın onları poetik düşüncəsinin predmetinə çevirməsi onun yaradıcılığında geniş müşahidə imkanlarının olduğunu göstərir.

“Ömrün simfoniyası” ifadəsi də düşündürücüdür. Hər insanın ömrü özünəməxsus bir musiqidir. Bu musiqidə sevincin də, kədərin də, qələbənin də, məğlubiyyətin də öz notu var. Bəzən həyatın ən gözəl melodiyası bir xatirənin içərisində gizlənir, bəzən də insanın ruhunda uzun müddət səslənən bir ağrıya çevrilir. Şairin belə anlayışlara müraciət etməsi poeziyanın musiqi ilə qohumluğunu xatırladır. Deməli, müəllif üçün sənət sahələri ayrı-ayrı dünyalar deyil, eyni insan ruhunun müxtəlif ifadə formalarıdır.

Faiq Balabeylinin Aygün AkınAyın şeirlərinə həsr etdiyi təhlillərdə də onun sözlə mənzərə yaratmaq bacarığı diqqətə çatdırılır. “Ana portreti”, “Bir küçə ağlayırdı”, “Fiqur” və “Sakinsiz şəhər” kimi əsərlərə münasibətdə rəssamlıqla poeziyanın yaxınlığı xüsusi hiss olunur. “Sakinsiz şəhər” adının özündə belə bir tənhalıq və boşluq duyğusu var. Şəhər insanlarla dolu olsa da, bəzən insanın qəlbində elə bir boşluq yaranır ki, ətrafındakı hər şey ona sakinsiz, sahibsiz görünür. Bu, poeziyanın maraqlı xüsusiyyətidir: zahiri mənzərə ilə daxili aləm arasında görünməyən körpü yaratmaq.

Aygün xanımın yaradıcılığında diqqət çəkən digər məqam onun yalnız hisslərin deyil, düşüncənin də şairi olmasıdır. Poeziya təkcə kövrək duyğuların ifadəsi deyil. O, həm də insanı düşündürməli, suallar qarşısında qoymalı, bəzən adi hesab etdiyimiz hadisələrə başqa gözlə baxmağa sövq etməlidir. Şeir oxunduqdan sonra yaddaşda bir fikir, bir obraz, bir sual qalırsa, deməli, həmin şeir oxucu ilə öz ünsiyyətini qurub. Ədəbi tənqidçilərin onun yaradıcılığında intellektual məqamları vurğulaması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir.

Təbii ki, hər bir yaradıcı şəxsiyyət kimi, Aygün AkınAyın da sənət yolu davamlı axtarış və inkişaf tələb edir. Şairin qarşısında duran ən böyük məsuliyyət öz poetik səsini qorumaqla yanaşı, onu daha da zənginləşdirməkdir. Həyatın dəyişən mənzərələrini, insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini, zamanın gətirdiyi yeni sualları poeziyanın dilində ifadə etmək hər bir müəllifdən müşahidə, təcrübə və bədii cəsarət tələb edir. Bu mənada “Günəş çəkdim qaranlığa” kitabı da müəllifin yaradıcılıq yolunda mühüm bir mərhələ, oxucu ilə yeni bir görüş və sənət axtarışlarının növbəti ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Kitab təqdimatları yalnız yeni nəşrin ictimaiyyətə tanıdılması deyil. Bu tədbirlər həm də müəllifin illərlə qəlbində, düşüncəsində yaşatdığı sözlərin oxucu qarşısına çıxması, özünə yeni mənəvi ünvan tapmasıdır. Hər kitabın arxasında görünməyən bir zəhmət dayanır. Yazılan hər misra, düşünülən hər obraz, seçilən hər söz müəllifin daxili aləmindən keçərək kağıza köçür. Oxucu isə həmin kitabı vərəqlədikcə müəllifin düşüncələri ilə öz düşüncələri arasında bir ünsiyyət qurur. Aygün AkınAyın yeni kitabının təqdimatı da bu baxımdan onun yaradıcılıq həyatında əlamətdar hadisədir.

Mənə görə, “Günəş çəkdim qaranlığa” kitabının əsas fəlsəfəsini bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür. İnsan qaranlığın mövcudluğunu qəbul edə bilər, amma ona təslim olmaq məcburiyyətində deyil. İşıq yaratmaq, ümid saxlamaq, ağrını sənətə çevirmək, yaşananları sözün yaddaşına köçürmək yaradıcı insanın ən böyük üstünlüklərindəndir. Rəssam kətanda qaranlıq rənglərdən istifadə etməklə belə işıqlı bir mənzərə yarada bildiyi kimi, şair də kədərdən, ayrılıqdan, həsrətdən və həyatın sınaqlarından poetik gözəllik doğura bilər.

Aygün AkınAyın sənət dünyasına nəzər salarkən rəssamın baxışı ilə şairin duyğusunun bir nöqtədə qovuşduğunu görürük. O, sözü yalnız söyləmir, sanki çəkir, obrazı yalnız təsvir etmir, ona ruh verir, düşüncəni yalnız ifadə etmir, oxucunun qarşısında mənəvi mənzərəyə çevirir. Bu xüsusiyyət onun yaradıcılığını tanımaq və daha yaxından öyrənmək üçün maraqlı imkan yaradır.

Sonda bir daha kitabın adına qayıtmaq istəyirəm. “Günəş çəkdim qaranlığa” bu, sadəcə gözəl səslənən poetik ifadə deyil, həm də sənətkarın dünyaya ünvanladığı mənəvi mesajdır. Qaranlıqdan danışmaq asandır, amma qaranlığın içində günəş yaratmaq, ağrının içərisində gözəllik tapmaq, ümidsizliyin qarşısında ümidin səsini eşitdirmək sənətkar ürəyi tələb edir. Aygün xanımın rəssamlıqdan gələn rəng duyumu ilə poeziyadan gələn söz qüdrətini bir araya gətirməsi bu kitabın adını daha da mənalı edir.

Dəyərli Aygün AkınAyı “Günəş çəkdim qaranlığa” kitabının işıq üzü görməsi və təqdimatı münasibətilə ürəkdən təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı, yaradıcılıq əzmi, yeni poetik axtarışlar və oxucu sevgisi arzulayıram. Qoy, qələminin işığı heç zaman sönməsin, söz dünyasında yaratdığı obrazlar yaddaşlarda yaşasın, çəkdiyi günəşlər könüllərə nur saçsın. Çünki əsl sənətkarın yaratdığı günəş yalnız bir kitabın səhifələrində doğmur, o, oxucunun qəlbində özünə yer tapdığı gündən etibarən yaşamağa başlayır.

Sevil Azadqızı

14.11.2026