HƏYATIN ÖZÜ VƏ GÖRÜNƏN ÜZÜ

Gündəm 08:31 / 19.11.2026 Baxış sayı: 170

– İNSAN, ZAMAN, MƏNƏVİYYAT VƏ FƏLSƏFİ DÜŞÜNCƏNİN BƏDİİ-PUBLİSİSTİK MƏNZƏRƏSİ

(Səlahəddin Xəlilovun ikicildlik əsərinin birinci cildi haqqında ədəbi-fəlsəfi təhlil)

Salahaddin Halilin "Həyatın özü və görünən üzü" kitabının birinci cildi oxucunu həyat hadisələrinə adi baxışdan daha dərinə getməyə, görünənlərin arxasında gizlənən mahiyyəti axtarmağa, insanı, cəmiyyəti, tarixi, mədəniyyəti və mənəvi dəyərləri fəlsəfi düşüncə süzgəcindən keçirməyə dəvət edən maraqlı publisistik-fəlsəfi topludur. Bu əsərin əsas dəyəri yalnız müəllifin müxtəlif mövzularda söylədiyi fikirlərdə deyil, həmin fikirlərin oxucuda yaratdığı düşüncə ehtiyacındadır. Kitab insanı hazır qənaətlərlə kifayətlənməməyə, gördüyü hadisələrin səbəblərini araşdırmağa, zahiri mənzərənin arxasında dayanan həqiqəti anlamağa çağırır.

Əsərin adı özlüyündə dərin məna daşıyır. Həyatın özü ilə onun görünən üzü arasında fərq qoymaq, əslində, insanın dünyanı dərk etməsinin ən mühüm məsələlərindən biridir. Biz hər gün saysız-hesabsız hadisələrlə qarşılaşırıq, insanlarla ünsiyyətdə oluruq, müxtəlif münasibətlərin şahidinə çevrilirik. Lakin gördüklərimizin hamısı gerçəkliyin tam mənzərəsi deyil. Bəzən zahirdə uğur kimi görünən hadisənin arxasında mənəvi məğlubiyyət, adi görünən bir davranışın daxilində isə böyük insanlıq nümunəsi dayanır. Hər parlaq görünən qiymətli olmadığı kimi, hər sakit və sadə görünən də mənasız deyil. Əsl həqiqət çox vaxt hadisələrin ilk baxışda sezilməyən dərin qatlarında gizlənir. Səlahəddin Xəlilovun fəlsəfi yanaşması da oxucunun diqqətini məhz həmin dərinliyə yönəldir.

Bu cəhətdən kitabı sadəcə publisistik yazılar toplusu kimi deyil, həyatın müxtəlif tərəflərinə müəllif baxışının ifadəsi, düşüncələrin və qənaətlərin bir araya gəldiyi mənəvi-intellektual məkan kimi dəyərləndirmək mümkündür.

Kitabın fəlsəfi məzmununu anlamaq üçün ilk növbədə müəllifin publisistikaya münasibətinə diqqət yetirmək lazımdır. Səlahəddin Xəlilov publisistikanı jurnalistika, ədəbiyyat və fəlsəfənin qovuşduğu xüsusi yaradıcılıq sahəsi kimi dəyərləndirir. Onun yanaşmasında jurnalistika hadisəni qeydə alır, ədəbiyyat həmin hadisənin insan qəlbində yaratdığı təəssüratı bədii vasitələrlə ifadə edir, fəlsəfə isə hadisənin arxasında dayanan ümumi qanunauyğunluqları və mənanı üzə çıxarmağa çalışır.

Bu üç istiqamətin birləşməsi publisistik düşüncəyə xüsusi məzmun verir. Çünki həyat yalnız baş verən hadisələrin ardıcıllığından ibarət deyil. Hər hadisənin öz səbəbi, hər davranışın öz motivi, hər münasibətin öz mənəvi və psixoloji tərəfi vardır. Hadisəni görmək başqa, onu anlamaq isə tamam başqa məsələdir. Müəllif oxucuya məhz bu fərqi anlatmağa çalışır. Onun fikrincə, insanın həyatını yalnız kənardan müşahidə etməklə onun həqiqi obrazını yaratmaq mümkün deyil. İnsan haqqında düzgün qənaətə gəlmək üçün onun daxili aləmini, düşüncələrini, hisslərini, məqsədlərini və əməllərinin səbəblərini də anlamaq lazımdır. Bu baxımdan publisistikanın vəzifəsi faktları sadalamaqla bitmir, o, faktların mənasını açmalı, onları insan və cəmiyyət kontekstində qiymətləndirməlidir.

Kitabın ön sözündə ifadə olunan bu nəzəri yanaşma sonrakı yazıların da ideya istiqamətini müəyyənləşdirir. Oxucu hər bir mövzuya müəllifin hansı düşüncə mövqeyindən yanaşdığını məhz burada anlayır. Bu, əsərin quruluşunu və məzmun bütövlüyünü təmin edən mühüm cəhətdir.

Birinci cildin əsas mövzu istiqamətlərindən biri mədəniyyətdir. Müəllif mədəniyyəti yalnız incəsənət, ədəbiyyat, musiqi və tarixi abidələrlə məhdudlaşdırmır. Onun yanaşmasında mədəniyyət insanın dünyaya münasibətini, mənəvi seçimlərini, düşüncə səviyyəsini və başqa insanlarla ünsiyyət formasını müəyyən edən geniş bir anlayışdır.

Mədəniyyət insanın özünü ifadə etmək vasitəsi olmaqla yanaşı, cəmiyyətin mənəvi bütövlüyünü qoruyan əsas dayaqlardandır. Bir xalqın mədəniyyəti onun tarixindən, yaddaşından, dünyagörüşündən və yaratdığı mənəvi sərvətlərdən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Mədəni irs yalnız keçmişdən qalan yadigar deyil, o, bu günün düşüncəsini formalaşdıran və gələcək nəsillərə istiqamət verən mənəvi təməldir.

Müəllifin "Hər insan öz sevgisi qədərdir" adlı yazısı bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Bu fikir insanın mənəvi ölçüsünü onun sahib olduğu maddi imkanlarla deyil, qəlbində yaşatdığı sevginin, dəyər verdiyi həqiqətlərin və mənəvi bağlılıqların səviyyəsi ilə müəyyənləşdirməyə imkan verir. İnsan sevdiyi dəyərlərlə tanınır. Onun kimə, nəyə və hansı məqsədə bağlı olması daxili dünyası haqqında mühüm təsəvvür yaradır.

Sevgi burada yalnız iki insan arasındakı hiss kimi başa düşülməməlidir. O, insanın həyata, insanlığa, sənətə, elmə, doğma yurda və mənəvi həqiqətlərə münasibətini də əhatə edir. İnsanın sevgisi genişləndikcə onun mənəvi dünyası da zənginləşir. Öz maraqlarının hüdudlarından kənara çıxa bilməyən insanın mənəvi imkanları məhdudlaşır. Başqasının sevincini öz sevinci, dərdini öz dərdi hesab edə bilmək isə insanlığın yüksək təzahürlərindəndir.

Müəllifin "Mənəviyyatın qütbləri və fəlsəfə zirvəsi" mövzusu da bu istiqamətdə düşünməyə əsas verir. Mənəviyyat insanın daxili dünyasında müxtəlif dəyərlərin, meyarların və seçimlərin qarşılıqlı münasibətindən yaranır. İnsan hər zaman seçim qarşısındadır. Yəni xeyirlə şər, həqiqətlə yalan, vicdanla mənfəət, məsuliyyətlə laqeydlik arasında dövr edir. Bu seçimlər onun mənəvi simasını formalaşdırır.

Fəlsəfənin vəzifəsi isə həmin seçimlərin mahiyyətini anlamaq, insanı yalnız gündəlik ehtiyacların deyil, daha yüksək mənəvi məqsədlərin də üzərində düşünməyə yönəltməkdir. Beləliklə, mədəniyyət və fəlsəfə insanın mənəvi yüksəlişinə xidmət edən iki mühüm istiqamət kimi təqdim olunur.

Kitabın diqqətəlayiq mövzularından biri Şərq və Qərb sivilizasiyalarının müqayisəli təhlilidir. Səlahəddin Xəlilov bu məsələyə sadəcə coğrafi və tarixi fərqlər baxımından yanaşmır. Onun üçün Şərq və Qərb, eyni zamanda, müxtəlif düşüncə ənənələrinin, mənəvi təcrübələrin, idrak üsullarının və dünyagörüşlərinin ifadəsidir.

"Sivilizasiyanın monoloqu", "Mədəniyyətlərarası dialoq və dialoq mədəniyyəti", "Şərq və Qərb sivilizasiyaları", "Şərqdə və Qərbdə milli-mənəvi dəyərlər" kimi yazılar bu problemin müxtəlif tərəflərini əhatə edir.

Müəllifin yanaşmasında sivilizasiya yalnız texniki tərəqqi, istehsal imkanları və maddi rifahla ölçülə bilməz. Sivilizasiyanın inkişafında insanın intellektual potensialı, mənəvi dünyası, ictimai təşkilatlanma qabiliyyəti və ümumbəşəri dəyərlərə münasibəti də mühüm rol oynayır. Qərb dünyasının elmi və texnoloji nailiyyətləri, Şərqin mənəvi-fəlsəfi irsi qarşılıqlı müqayisə və düşüncə üçün geniş imkanlar yaradır. Müəllif bu münasibətləri sadə qarşıdurma şəklində deyil, bəşəriyyətin ümumi inkişafı kontekstində araşdırmağa çalışır. Onun diqqət çəkdiyi məsələlərdən biri də müxtəlif mədəniyyətlərin bir-birindən öyrənməsi, öz mənəvi özünəməxsusluğunu qoruyaraq ümumbəşəri dəyərlərə açıq olmasıdır.

Mədəniyyətlərarası dialoq yalnız fərqli xalqların bir-biri ilə danışması deyil. Əsl dialoq qarşı tərəfi anlamaq, onun tarixi təcrübəsinə hörmət etmək, fərqlilikləri düşmənçilik səbəbinə çevirməmək və ortaq mənəvi dəyərlər üzərində münasibət qurmaq bacarığıdır.

Bu baxımdan dialoq mədəniyyəti cəmiyyətlərin gələcəyi üçün mühüm şərtdir. İnsanlar bir-birini dinləməyi bacarmadıqda fikir ayrılıqları qarşıdurmaya çevrilir. Fərqli düşüncələrə hörmətlə yanaşmaq isə həm fərdi, həm də ictimai inkişaf üçün yeni imkanlar açır.

Səlahəddin Xəlilovun toxunduğu mühüm məsələlərdən biri milli dəyərlərlə ümumbəşəri dəyərlərin münasibətidir. Bu mövzu xüsusilə Azərbaycan kimi zəngin tarixi və mədəni irsə malik xalqlar üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Milli kimlik yalnız bir xalqın adı, dili və coğrafi sərhədləri ilə müəyyən olunmur. Onun əsasında tarix, yaddaş, mənəviyyat, düşüncə tərzi, mədəni irs və gələcəyə baxış dayanır. Milli dəyərlər xalqın özünəməxsusluğunu qoruyur, ümumbəşəri dəyərlər isə onu bəşəriyyətin ortaq mənəvi məkanına bağlayır.

Bu iki istiqaməti bir-birinə qarşı qoymaq düzgün deyil. Milli köklərindən uzaqlaşan insan mənəvi dayaq və özünüdərk imkanlarını itirə bilər. Ümumbəşəri dəyərlərə qapalı qalan insan isə dünyada gedən prosesləri bütöv şəkildə anlamaqda çətinlik çəkər. Əsl inkişaf milli özünəməxsusluqla ümumbəşəri düşüncənin sağlam vəhdətindən yaranır.

Müəllifin "Ziyalı ümummilli və ümumbəşəri mənafeyə xidmət etməlidir" mövzusu da bu fikrin davamıdır. Ziyalının fəaliyyəti yalnız öz peşə sahəsində uğur qazanmaqla məhdudlaşmamalıdır. O, cəmiyyətin düşüncə səviyyəsinin yüksəlməsinə, milli maraqların qorunmasına, həqiqətin və ədalətin müdafiəsinə də xidmət etməlidir.

Ziyalı olmaq, hər şeydən əvvəl, məsuliyyət daşımaqdır. Bilik insanı yalnız məlumatlı etmir, ona həqiqəti axtarmaq və yanlışlıqları görmək imkanı da verir. Bu imkandan cəmiyyətin xeyrinə istifadə etmək isə ziyalının mənəvi borcudur.

Kitabın mühüm istiqamətlərindən biri tarix və sivilizasiya məsələləridir. Səlahəddin Xəlilov tarixi yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı kimi qəbul etmir. Tarix insanlığın düşüncə, təcrübə, mübarizə və inkişaf yoludur. Hər bir tarixi mərhələ özündən əvvəlki dövrün nəticəsi olmaqla yanaşı, gələcək inkişafın da müəyyən şərtlərini yaradır.

Müəllif sivilizasiya anlayışını insanların fərdi fəaliyyətindən ümumi ictimai fəaliyyətə keçidi, birgə yaradıcılıq və intellektual imkanların birləşməsi kimi izah edir. İnsan təkbaşına müəyyən uğurlar əldə edə bilər, lakin bəşəriyyətin böyük nailiyyətləri ayrı-ayrı insanların bilik və bacarıqlarının birləşməsi nəticəsində meydana gəlir. Elm, texnika, istehsal, ictimai təşkilatlanma və mədəni inkişaf bu birgə fəaliyyətin nəticələridir.

Burada müəllifin diqqət çəkdiyi mühüm məqamlardan biri də bəşəriyyətin bütövlük ideyasıdır. Xalqların, dövlətlərin və sivilizasiyaların fərqliliyi onların bir-birindən tamamilə ayrı yaşaması demək deyil. Bütün bu müxtəlifliklərin arxasında ümumi insanlıq taleyi dayanır. Müasir dünyanın problemləri də getdikcə daha çox ümumi məsuliyyət və əməkdaşlıq tələb edir. Tarixi hadisələrə belə yanaşma oxucuya keçmişi yalnız xatırlamaq deyil, ondan nəticə çıxarmaq zərurətini də aşılayır. Tarix yaddaş olmaqla yanaşı, həm də düşüncə məktəbidir.

Müəllifi "Terror haqqında düşüncələr" yazısı da kitabın ictimai-fəlsəfi məzmununu zənginləşdirən mövzulardandır. Burada terror hadisələri yalnız siyasi və hərbi müstəvidə deyil, onların meydana çıxmasına səbəb olan ictimai, ideoloji və iqtisadi amillər baxımından da nəzərdən keçirilir.

Səlahəddin Xəlilov hadisələrə emosional münasibətlə kifayətlənməyin təhlükəsinə diqqət çəkir. Hər hansı faciəvi hadisədən sonra yalnız qəzəb və qisas hissi ilə hərəkət etmək problemin köklərini aradan qaldırmır. Əksinə, səbəbləri araşdırmaq, yanlışlıqları müəyyənləşdirmək, günahsız insanları kollektiv şəkildə ittiham etməmək və ədalətli münasibət formalaşdırmaq lazımdır. Bu yanaşma insan hüquqlarına, beynəlxalq münasibətlərə və mənəvi məsuliyyətə dair ciddi suallar yaradır. Müəllifin fikirlərindən belə bir nəticə çıxarmaq mümkündür ki, zorakılığa qarşı mübarizə özü də insanlıq prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Əks halda, şərin qarşısını almaq adı ilə yeni ədalətsizliklərə yol açmaq təhlükəsi yaranır. "Qəhrəmanlıq simfoniyası" yazısı isə azadlıq və qəhrəmanlıq anlayışlarını tarixi və mənəvi müstəvidə birləşdirir. Müəllif Bethovenin məşhur "Qəhrəmanlıq simfoniyası"ndan çıxış edərək qəhrəmanlığın mahiyyətini araşdırır. Onun yanaşmasında qəhrəmanlıq sadəcə hərbi qüdrət və fiziki cəsarət deyil. Əsl qəhrəmanlığın arxasında azadlıq idealına sədaqət, mənəvi iradə və insan ləyaqətinin müdafiəsi dayanır. Bu yazının Azərbaycan tarixi ilə əlaqələndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif qəhrəmanlıq ideyasını xalqın azadlıq mübarizəsi və tarixi yaddaşı ilə bağlayır. Beləliklə, qəhrəmanlıq keçmişdə qalmış bir hadisə deyil, gələcək nəsillərin də mənəvi yaddaşında yaşamalı olan dəyər kimi təqdim edilir.

Kitabın digər mühüm mövzu xətti xalq və millət anlayışları ilə bağlıdır. Bu məsələlər müəllifin milli düşüncə, milli fəlsəfə və ümumbəşəri dəyərlər haqqında mülahizələrinin davamıdır.

Xalqın millətə çevrilməsi yalnız insanların eyni ərazidə yaşaması və eyni dili danışması ilə tamamlanmır. Burada ortaq tarixi yaddaş, mənəvi dəyərlər, milli ideallar, özünüdərk və gələcəyə yönəlmiş ümumi iradə də mühüm rol oynayır.

Müəllif milli-fəlsəfi düşüncənin formalaşmasında ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin roluna xüsusi diqqət yetirir. Çünki xalqın düşüncə tarixini yalnız insanların fərdi fikirlərinin mexaniki cəmi kimi təsəvvür etmək olmaz. Milli fəlsəfi fikir öz xalqının düşüncə tərzini, mənəvi ehtiyaclarını və tarixi təcrübəsini dərindən dərk edən mütəfəkkirlərin konsepsiyaları əsasında inkişaf edir.

Burada çox mühüm bir məsələ ortaya çıxır. Beləliklə, özünü tanımayan xalq başqalarını da düzgün qiymətləndirməkdə çətinlik çəkir. Milli özünüdərk xalqın öz tarixinə, dilinə, mədəniyyətinə və mənəvi irsinə münasibətindən başlayır. Lakin bu özünüdərk dünyadan təcrid olunmaq demək deyil. Əksinə, öz köklərini tanıyan xalq dünya mədəniyyətinə daha inamla qoşula bilər.

Müəllifin yanaşmasında milli fəlsəfi düşüncənin əsas məqsədi xalqın dünyaya öz gözü ilə baxmaq, öz problemlərini müstəqil şəkildə təhlil etmək və ümumbəşəri fikir xəzinəsinə öz töhfəsini vermək imkanlarını genişləndirməkdir.

Birinci cildin diqqətçəkən bölmələrindən biri də televiziya və mənəviyyat məsələlərinə həsr olunub. Bu mövzu müəllifin cəmiyyətin gündəlik həyatına, kütləvi informasiya vasitələrinin insan düşüncəsinə və davranışlarına təsirinə həssas münasibətini göstərir.

Televiziya sadəcə informasiya və əyləncə vasitəsi deyil. O, ictimai zövqün formalaşmasında, insanların dünyagörüşünün genişlənməsində, mədəni və mənəvi meyarların müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır. Buna görə də efirdə təqdim edilən hər bir verilişin, səsləndirilən hər bir fikrin və nümayiş olunan hər bir sənət nümunəsinin müəyyən məsuliyyəti vardır.

Müəllif xüsusilə sənətin mahiyyəti ilə onun təqdimat forması arasındakı münasibətə diqqət çəkir. Əsl sənət əsəri süni effektlərə, zahiri parıltıya və səs-küylü təqdimata möhtac deyil. Onun gücü ideyasında, estetik dəyərində, insan ruhuna təsir etmək qabiliyyətindədir.

"Sadəliyin gözəlliyi" kimi mövzular bu baxımdan maraq doğurur. Sadəlik bəsitlik demək deyil. Əsl sənətkar zahirən sadə görünən bir obrazda, musiqidə və ya ifadədə dərin mənalar yarada bilir. Sənətin böyüklüyü onun nə qədər mürəkkəb təqdim edilməsində deyil, insan qəlbində nə qədər dərin iz buraxmasındadır.

Müəllif televiziya məkanında sənətkarlıq səviyyəsinin, estetik zövqün və ziyalı mədəniyyətinin qorunmasını vacib sayır. Çünki kütləvi informasiya vasitələri cəmiyyətin zövqünü yüksəldə də, onu aşağı sala da bilər. Bu səbəbdən efir məkanında çalışan insanların üzərinə böyük mənəvi məsuliyyət düşür.

Bu fikirlər bu gün də düşündürücüdür. İnformasiya və görüntü bolluğunun artdığı bir zamanda keyfiyyətli məzmun, sağlam zövq və mənəvi məsuliyyət məsələləri daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Kitabın ən maraqlı və oxucuya emosional baxımdan yaxın olan hissələrindən biri "Şəxsiyyətlər, portretlər" bölməsidir. Burada Səlahəddin Xəlilov müxtəlif elm, fəlsəfə, ədəbiyyat və mədəniyyət nümayəndələri haqqında düşüncələrini, xatirələrini və müşahidələrini bölüşür. Bu yazıların əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, müəllif şəxsiyyətləri yalnız vəzifələri, elmi adları və qazandıqları nailiyyətlərlə təqdim etmir. O, onların mənəvi simasını, düşüncə tərzini, yaradıcılıq xüsusiyyətlərini, insanlarla münasibətini və milli mədəniyyət qarşısındakı xidmətlərini də açmağa çalışır.

Akademik Heydər Hüseynov haqqında "Müasiri olmadığım müasirim" yazısı tarixi şəxsiyyətin taleyi və onun dövrü ilə münasibəti baxımından diqqətəlayiqdir. Burada ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin həyatına təsir göstərən ictimai-siyasi şərait, düşüncə azadlığı və mənəvi məsuliyyət məsələləri ön plana çıxır.

Akademik İzzət Orucova haqqında "Sevilin xələfləri" yazısında sənət obrazı ilə real həyat, qadın şəxsiyyəti və mənəvi saflıq arasında əlaqə yaradılır.

Xudu Məmmədov haqqında yazıda onun elmə, doğma dilə, xalqa və Vətənə bağlılığı xüsusi vurğulanır. Bu portretin əsas məna xətti elmi nailiyyətlərin milli məsuliyyətlə birləşməsidir. Müəllifin təqdimatında böyük alim olmaqla yanaşı, öz xalqına xidmət etmək də şəxsiyyətin mühüm keyfiyyətidir.

Aida İmanquliyeva haqqında yazı isə Şərq-Qərb münasibətləri, elmi düşüncə və yeni tədqiqat istiqamətlərinin yaranması baxımından maraqlıdır. Müəllif onun elmi ideyalarının öz yaradıcılığına təsirindən də bəhs edir. Bu, portretin sadəcə xatirə xarakteri daşımadığını, həm də elmi fikir tarixinin müəyyən səhifəsini əks etdirdiyini göstərir.

Kitabda Yaşar Qarayev, Asif Əfəndiyev, Fəraməz Maqsudov, Kamal Talıbzadə, Fuad Qasımzadə, Budaq Budaqov, Ömər Eldarov, Zəlimxan Yaqub, Cavad Heyət, Nurəddin Rzayev və başqa görkəmli şəxsiyyətlər haqqında da yazılar yer alır.

Bu portretlərin hər biri fərqli bir həyat yolunu, fərqli bir yaradıcılıq təcrübəsini və fərqli bir mənəvi dünyanı təqdim edir. Onları birləşdirən əsas cəhət isə elmə, sənətə, milli mədəniyyətə və insanlığa xidmət ideyasıdır.

Beləliklə, müəllif şəxsiyyətlər haqqında yazmaqla, əslində, cəmiyyət üçün nümunə ola biləcək mənəvi keyfiyyətləri də önə çəkir. Bu bölmə həm xatirə yaddaşı, həm ədəbi portret, həm də Azərbaycan elmi və mədəniyyət tarixinin müəyyən mənzərəsi kimi qiymətlidir.

Səlahəddin Xəlilovun birinci cilddəki yazılarını fərqləndirən başlıca xüsusiyyət analitik təfəkkürlə publisistik ifadə tərzinin vəhdətidir. Müəllif mövzunu yalnız təsvir etməklə kifayətlənmir, onu müxtəlif tərəflərdən araşdırır, tarixi və fəlsəfi müqayisələr aparır, ayrı-ayrı faktlardan ümumiləşdirilmiş nəticələr çıxarır.

Onun yazılarında elmi yanaşma ilə bədii təfəkkür bir-birini tamamlayır. Bir tərəfdən fəlsəfi anlayışlar, tarixi faktlar və nəzəri mülahizələr, digər tərəfdən konkret insan taleləri, xatirələr, sənət nümunələri və ictimai hadisələr təqdim olunur.

Müəllifin bu üslubu oxucudan da müəyyən intellektual fəallıq tələb edir. Kitab tələsik oxunub kənara qoyulacaq nəşrlərdən deyil. Buradakı fikirlər üzərində dayanmaq, bəzi məsələləri yenidən nəzərdən keçirmək, müəllifin qənaətləri ilə razılaşmaq və ya mübahisə etmək mümkündür. Elmi-publisistik əsərin dəyəri də müəyyən mənada onun oxucuda belə bir düşüncə prosesinə səbəb olması ilə ölçülür. Müəllifin müxtəlif dövrlərdə qələmə aldığı yazıların bir kitabda toplanması həm də zamanın dəyişməsini müşahidə etmək imkanı yaradır. Sovet dövründən müstəqillik illərinə qədər uzanan bu yaradıcılıq materialı ictimai düşüncənin, milli özünüdərkin və mədəni münasibətlərin dəyişən mənzərəsini görməyə şərait yaradır.

"Həyatın özü və görünən üzü"nün birinci cildini Azərbaycan publisistikasında fəlsəfi düşüncənin ifadəsi baxımından dəyərləndirmək olar. Çünki burada gündəlik həyat hadisələri ilə ümumi fəlsəfi problemlər arasında əlaqə yaradılır. Müəllif oxucunu yalnız konkret bir dövrün hadisələrini anlamağa deyil, həmin hadisələrin arxasında dayanan ümumi mənəvi və ictimai qanunauyğunluqları görməyə yönəldir.

Əsərin mühüm məziyyətlərindən biri də Azərbaycan düşüncə mühitini dünya fəlsəfəsi və sivilizasiya problemləri ilə əlaqələndirməsidir. Şərq və Qərb, milli və ümumbəşəri, fərd və cəmiyyət, elm və mənəviyyat, sənət və fəlsəfə kimi mövzular bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, qarşılıqlı münasibətdə araşdırılır.

Bu baxımdan kitab yalnız müəllifin şəxsi düşüncələrinin ifadəsi deyil, həm də müəyyən dövrün intellektual mənzərəsini öyrənmək üçün maraqlı mənbədir.

Əlbəttə, kitabdakı bütün mülahizələrə mübahisəsiz həqiqət kimi yanaşmaq lazım deyil. Fəlsəfi və publisistik düşüncənin təbiəti elədir ki, oxucuya müqayisə, təhlil və müstəqil mövqe üçün imkan yaradır. Əsərin əhəmiyyəti də məhz bu düşüncə imkanlarının genişliyindədir.

Səlahəddin Xəlilovun "Həyatın özü və görünən üzü" kitabının birinci cildi insanı həyatın müxtəlif qatları ilə üz-üzə qoyan, onu hadisələrin zahiri görünüşündən mahiyyətinə doğru aparan fəlsəfi-publisistik əsərdir. Burada mədəniyyət və sivilizasiya, Şərq və Qərb, milli və ümumbəşəri dəyərlər, insan və cəmiyyət, qəhrəmanlıq və azadlıq, televiziya və mənəviyyat, elm və sənət, şəxsiyyət və zaman kimi bir-birini tamamlayan mövzular geniş düşüncə müstəvisində birləşir.

Kitabın ən mühüm xüsusiyyəti müəllifin həyat hadisələrinə yalnız məlumat və fakt kimi deyil, insan taleyi və mənəvi məsuliyyət baxımından yanaşmasıdır. O, oxucunu gördüyü hər şeyə inanmağa deyil, gördüklərinin arxasında nə dayandığını anlamağa çağırır. Çünki zahiri görünüş bəzən həqiqəti əks etdirsə də, bəzən onun yalnız kiçik bir hissəsini göstərir.

Mənə görə, bu əsərin əsas dəyəri oxucunu düşünməyə sövq etməsində, ona hadisələrə fərqli baxış bucağından yanaşmaq imkanı verməsindədir. Burada insanın özünü tanıması ilə dünyanı tanıması, milli köklərinə bağlılığı ilə ümumbəşəri düşüncəyə açıq olması, elmi biliklə mənəvi dəyərləri birləşdirməsi arasında möhkəm əlaqə yaradılır.

Bu kitabı oxuyarkən belə bir qənaətə gəlirsən ki, insanın həqiqi böyüklüyü yalnız bildikləri, qazandıqları və cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə müəyyənləşmir. Onun əsl dəyəri düşündüklərində, inandığı həqiqətlərdə, qoruduğu mənəvi dəyərlərdə və başqalarının həyatına bəxş etdiyi yaxşılıqlarda üzə çıxır.

Həyatın görünən üzü hər gün gözlərimiz qarşısında dəyişir. İnsanlar gəlir, gedir, dövrlər bir-birini əvəz edir, ictimai münasibətlər yenilənir, hadisələr öz yerini başqa hadisələrə verir. Lakin bütün bu dəyişikliklərin içərisində insanlıq, vicdan, həqiqət, sevgi, azadlıq və mənəviyyat kimi dəyərlər öz əhəmiyyətini qoruyur. Həyatın əsl mənası da, bəlkə, məhz bu dəyişən mənzərənin içərisində dəyişməyən həqiqətləri görə bilməkdir.

Səlahəddin Xəlilovun kitabının birinci cildi oxucuya məhz belə bir düşüncə dərsi verir ki, həyatı görmək kifayət deyil, onu anlamaq lazımdır. İnsanları tanımaq kifayət deyil, onların mənəvi dünyasına nüfuz etmək lazımdır. Dünyada yaşamaq kifayət deyil, bu dünyada öz insanlıq mövqeyini müəyyənləşdirmək lazımdır. Həyatın görünən üzü gözlərə, əsl mahiyyəti isə düşüncəyə və mənəvi idraka açılır.

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. AJB, AYB-nin üzvü. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist

18.11.2026