İnsan tarixinin böyük bir hissəsi daşlara həkk olunub, kitablara yazılıb, abidələrdə yaşadılıb. Müharibələrin tarixləri, hökmdarların adları, dövlətlərin yaranması və süqutu, böyük kəşflər, elmi ixtiralar və siyasi hadisələr haqqında saysız-hesabsız mənbələr mövcuddur. Lakin insan tarixinin başqa, daha səssiz və daha dərin bir tərəfi də var. Bu tərəf rəsmi sənədlərdə həmişə görünmür, salnamələrdə hər zaman qeyd olunmur, abidələrdə isə bəzən heç bir iz buraxmır. Buna baxmayaraq, insan həyatının istiqamətini dəyişdirən, nəsilləri bir-birinə bağlayan və bəşəriyyətin mənəvi varlığını qoruyan əsas qüvvələrdən biri məhz sevgidir. Buna görə də “İnsan tarixinin görünməyən sütunu sevgidir” fikri yalnız poetik ifadə deyil, insanın keçmişinə və bu gününə baxmaq üçün dərin fəlsəfi yanaşmadır.

İnsan dünyaya gəldiyi andan etibarən müəyyən münasibətlər sisteminin içində formalaşır. Heç bir insan tamamilə tək və əlaqəsiz şəkildə böyümür. Uşağın ilk təhlükəsizlik hissi, ilk etimadı, ilk sevinc və ilk bağlılığı başqa bir insanla münasibətdə yaranır. Ana və atanın övladına qayğısı, ailənin uşağı qoruması, müəllimin şagirdinə inamı, dostların bir-birinə dayaq olması, bütün bunlar insanın şəxsiyyətinin görünməyən təməlini yaradır. İnsan tarixində ailələrin, nəsillərin və icmaların davamlılığını təmin edən mexanizmlərin arxasında məhz bu bağlılıq dayanır.

Tarixi hadisələrə yalnız nəticələr baxımından yanaşanda onların arxasındakı insan duyğularını görmək çətinləşir. Məsələn, bir insanın illərlə elm üzərində işləməsinin səbəbi yalnız şöhrət qazanmaq olmaya bilər. O, gələcək nəsillərin həyatını yaxşılaşdırmaq istəyində ola bilər. Bir müəllimin onlarla il ərzində şagird yetişdirməsi yalnız peşə borcundan ibarət deyil. Burada gələcəyə inam və insana verilən dəyər də var. Bir həkimin yorğun halda belə xəstəsinin yanında qalması yalnız vəzifə deyil, başqa bir insanın həyatına biganə qalmamaqdır. Belə nümunələr göstərir ki, tarix yalnız hadisələrdən deyil, həmin hadisələri doğuran niyyətlərdən də ibarətdir.

Sevginin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun həmişə səs-küylü olmamasıdır. Bəzən sevgi böyük sözlər söyləmir. O, gündəlik həyatın adi görünən hərəkətlərində yaşayır. Bir insanın xəstə yaxınını gecə yarısı tək qoymaması, valideynin övladının gələcəyi üçün illərlə çalışması, yaşlı bir insanın öz təcrübəsini gənc nəslə ötürməsi, müəllimin bir şagirdin bacarığına inanaraq onu ruhlandırması, bunların hər biri tarix kitabına düşməyən, lakin insan həyatını dəyişən hadisələrdir.

Məhz buna görə sevgi insan tarixinin “görünməyən” sütunu adlandırıla bilər. Sütun binanı daşıyır, amma özü həmişə diqqət mərkəzində olmur. Sevgi də insan münasibətlərini, ailəni, dostluğu, həmrəyliyi və mənəvi məsuliyyəti daşıyan dayaqlardan biridir. Onun təsiri görünən nəticələrdə üzə çıxır, özü isə çox vaxt kölgədə qalır.

İnsan tarixində nəsillər arasında əlaqənin qorunması da sevgi ilə bağlıdır. Əgər əvvəlki nəsil öz təcrübəsini, xatirələrini, dilini, adət-ənənələrini və mənəvi dəyərlərini sonrakı nəslə ötürməsəydi, hər nəsil sanki hər şeyi yenidən başlamaq məcburiyyətində qalardı. Nənənin nəvəsinə danışdığı bir xatirə, babanın öz uşaqlıq hekayələrini bölüşməsi, valideynin övladına ailəsinin keçmişindən danışması kiçik görünə bilər. Lakin həmin kiçik söhbətlər insanın “mən kiməm?” sualına cavab tapmasına kömək edir.

Yaddaş da sevginin qoruduğu dəyərlərdən biridir. İnsan sevdiyi insanları, yerləri və hadisələri unutmaq istəmir. Buna görə şəkillər saxlayır, məktubları qoruyur, köhnə əşyaları atmağa qıymır, ailə hekayələrini danışır. Bəzən maddi baxımdan heç bir dəyəri olmayan bir əşya bir ailə üçün çox qiymətli olur. Çünki həmin əşya keçmişdə yaşamış bir insanı xatırladır. Deməli, sevgi təkcə insanları bir-birinə bağlamır, həm də keçmişi bu günə gətirir.

Tarixdə insanın insana göstərdiyi mərhəmət də sevginin daha geniş formasıdır. Mərhəmət yalnız tanıdığımız insana qarşı hiss edilmir. İnsan bəzən heç vaxt görmədiyi bir şəxsin ağrısına da biganə qala bilmir. Təbii fəlakət zamanı yardıma ehtiyacı olanlara kömək etmək, aclıq çəkən insan üçün ərzaq toplamaq, kimsəsiz uşaqlara dəstək olmaq, ehtiyacı olan insanın əlindən tutmaq, bunlar fərdi sevgidən daha böyük bir anlayışa, insan sevgisinə aparır.

Bəşəriyyətin inkişafında xeyriyyəçilik və könüllülük kimi fəaliyyətlərin böyük əhəmiyyət daşıması da təsadüfi deyil. İnsan yalnız öz rahatlığını düşünəndə cəmiyyət parçalanır. Başqasının ağrısını öz ağrısı kimi hiss etmək isə həmrəyliyin yaranmasına səbəb olur. Həmrəylik gücləndikcə cəmiyyət çətinliklər qarşısında daha davamlı olur.

Sevgi insanı fədakarlığa da aparır. İnsan özünə aid olan vaxtı, enerjini, imkanları və bəzən rahatlığı başqa bir insanın naminə sərf edə bilər. Valideyn övladının gələcəyi üçün öz arzularının bir hissəsindən keçə bilər. Müəllim şagirdinin uğuru üçün əlavə vaxt ayıra bilər. Dost dostunun çətin günündə öz rahatlığını ikinci plana keçirə bilər. Bu fədakarlıqların çoxu heç bir mükafat tələb etmir. Onların dəyəri də məhz buradadır.

İnsan tarixində böyük dəyişikliklərin arxasında bəzən belə fədakarlıqlar dayanıb. Bir insanın başqa bir insan üçün etdiyi kiçik yaxşılıq zəncirvari şəkildə çoxsaylı insanların həyatına təsir göstərə bilər. Bir müəllimin bir şagirdə verdiyi inam həmin şagirdi gələcəkdə yaxşı həkimə, alimə, sənətkara və ya başqa insanların həyatını dəyişən bir mütəxəssisə çevirə bilər. Beləliklə, sevginin təsiri bir insanla məhdudlaşmır; gələcək nəsillərə qədər uzana bilir.

Sevgi yalnız keçmişi qoruyan qüvvə deyil, gələcəyi yaradan qüvvədir. İnsan gələcəyə ümid edirsə, deməli, gələcəkdə yaşanacaq həyatı dəyərli hesab edir. Övlad sahibi olmaq, məktəb tikmək, ağac əkmək, kitab yazmaq, elmi araşdırma aparmaq, yeni bir sənət əsəri yaratmaq kimi fəaliyyətlərin bir çoxunda gələcəyə münasibət dayanır. İnsan bəzən bəhrəsini özü görməyəcəyi bir iş görür. Bunun arxasında gələcək insanlara olan inam və sevgi dayanır.

Ağac əkmək bu baxımdan gözəl simvoldur. İnsan illərlə böyüyəcək ağacı əkərkən onun kölgəsində kimin oturacağını bilməyə bilər. Lakin buna baxmayaraq ağac əkir. Çünki onun düşüncəsində yalnız bu gün deyil, sabah da var. İnsan gələcək nəsilləri düşünəndə öz ömrünün sərhədlərini aşır. Sevgi də insanı məhz belə bir mənəvi genişliyə aparır.

Təhsil də sevgidən ayrı düşünülə bilməz. Həqiqi təhsil yalnız məlumat ötürmək deyil, insana inanmaqdır. Müəllim şagirdinə “sən bacara bilərsən” dedikdə bəzən onun həyatında dönüş nöqtəsi yaradır. İnsan özünə inamını itirdiyi anda başqasının ona inanması böyük güc verir. Buna görə yaxşı müəllimlərin təsiri yalnız dərs proqramı ilə ölçülə bilməz. Onlar bəzən bir insanın bütün gələcəyinə təsir edirlər.

Elmə münasibətdə də sevginin xüsusi rolu var. Elmə sevgi, həqiqətə sevgi, öyrənməyə sevgi insanı uzun və çətin araşdırmalara sövq edir. Hər bir elmi kəşfin arxasında yalnız zəka və zəhmət deyil, həm də bilinməyənə qarşı maraq dayanır. İnsan həqiqəti sevdiyi üçün onu axtarır. Bu axtarış bəzən illərlə davam edir və nəticəsini başqa insanlar istifadə edir.

Sənət isə sevginin insan tarixindəki ən aydın izlərindən biridir. Rəssam kətan üzərində öz hisslərini, yazıçı sözlər vasitəsilə insanın daxili dünyasını, bəstəkar səslərlə duyğularını gələcəyə ötürür. Əsərin yaradıcısı artıq həyatda olmasa belə, onun yaratdığı hisslər sonrakı nəsillərdə yaşaya bilir. Deməli, insanın sevgisi və duyğuları zamanın sərhədlərini aşa bilir.

Bir mahnının illər sonra insanlarda eyni duyğunu oyatması, bir şeirin nəsillər dəyişsə də təsirini itirməməsi, qədim bir sənət əsərinin bu gün insanı düşündürməsi sevginin zamana qalib gələn tərəfini göstərir. İnsan öz hisslərini yaradıcılıq vasitəsilə gələcəyə ötürür. Bu baxımdan sənət həm də insanın “mən burada olmuşam və hiss etmişəm” deməsinin bir yoludur.

Sevginin digər mühüm xüsusiyyəti onun insanı dəyişdirməsidir. İnsan sevdiyi zaman yalnız qarşısındakı insana münasibətini dəyişmir, öz daxilində də dəyişiklik yaşayır. Daha məsuliyyətli, səbirli, diqqətli və anlayışlı olmağa çalışır. Çünki sevgi insana “mən”dən başqa “biz” anlayışını da öyrədir. İnsan yalnız öz maraqlarını deyil, başqasının ehtiyaclarını da nəzərə almağa başlayır.

Cəmiyyətin formalaşmasında “biz” düşüncəsinin böyük əhəmiyyəti var. Bir toplum yalnız eyni ərazidə yaşayan insanların toplusu deyil. Cəmiyyətin möhkəmliyi insanlar arasında qarşılıqlı etimaddan, məsuliyyətdən və həmrəylikdən asılıdır. İnsanlar bir-birinin sevincinə və ağrısına laqeyd qalmadıqda sosial bağlar güclənir.

Sevginin əksinə isə laqeydlik dayanır. Laqeydlik insanın başqasının ağrısını görməməsinə səbəb olur. Bir cəmiyyətdə insanların bir-birinə biganəliyi artdıqca tənhalıq, inamsızlıq və mənəvi uzaqlaşma da artır. Buna görə sevgi yalnız gözəl hiss deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi sağlamlığını qoruyan dəyərdir.

Bununla belə, sevgini yalnız romantik münasibətlərlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Romantik sevgi insan həyatının mühüm hissəsidir, lakin sevginin dairəsi bundan daha genişdir. Ana sevgisi, ata sevgisi, övlad sevgisi, dostluq sevgisi, vətən sevgisi, təbiətə sevgi, elmə və sənətə sevgi, insana və həyata hörmət, bunların hər biri insan tarixində fərqli izlər qoyur.

Xüsusilə təbiətə sevgi insanın gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Təbiəti yalnız istifadə ediləcək resurs kimi görən insan gələcəyin ehtiyaclarını nəzərə almır. Təbiətə bağlılıq isə insanı qorumağa, qənaət etməyə və məsuliyyətli davranmağa sövq edir. Bir insanın bir ağacı qoruması kiçik addım kimi görünə bilər, lakin milyonlarla insanın eyni məsuliyyət hissini daşıması böyük dəyişiklik yarada bilər.

Sevgi insanın dünyaya münasibətini də dəyişir. İnsan sevdiyi şeyə qarşı diqqətli olur. Sevdiyi insana, yaşadığı şəhərə, doğma torpağa, təbiətə və cəmiyyətə qarşı məsuliyyət hiss edir. Buna görə sevgi yalnız emosional bağlılıq deyil, qayğı göstərmək bacarığıdır. Qayğı olmayan yerdə sevginin söz olaraq qalmaq təhlükəsi var.

Əsl sevgi yalnız xoş anlarda deyil, çətin vaxtlarda özünü göstərir. İnsanların münasibətləri rahat günlərdə asan görünə bilər. Lakin xəstəlik, yoxsulluq, uğursuzluq, itki və ümidsizlik zamanı yanında qalan insanın dəyəri daha aydın hiss olunur. Çətinliklər sevgini sınaqdan keçirir və onun həqiqi mahiyyətini üzə çıxarır.

İnsan tarixinin ən ağır dövrlərində belə bir-birinə dayaq olan insanların hekayələri bu baxımdan çox qiymətlidir. Müharibələr, köçlər, təbii fəlakətlər və sosial böhranlar zamanı insanlar yalnız fiziki təhlükə ilə mübarizə aparmırlar; həm də mənəvi dağılmaq təhlükəsi ilə üzləşirlər. Belə məqamlarda bir insanın digərinə “yanındayam” deməsi bəzən böyük bir maddi yardım qədər əhəmiyyətli olur.

Sevgi insanın qorxu qarşısında dayanmasına da kömək edir. İnsan özündən çox sevdiyi birini düşünəndə bəzən əvvəllər bacarmayacağını düşündüyü şeyləri etməyə güc tapır. Valideyn övladını qorumaq üçün, insan dostunu xilas etmək üçün, həkim xəstəsinə yardım etmək üçün qorxusunu dəf edə bilər. Bu mənada sevgi cəsarətin mənəvi mənbələrindən birinə çevrilir.

Lakin sevginin gücü onun sərhədsiz və düşüncəsiz olması demək deyil. Həqiqi sevgi məsuliyyət, hörmət və azadlıqla birlikdə olmalıdır. Başqasını sevmək onun üzərində hökmranlıq etmək hüququ vermir. Əksinə, sevgi qarşı tərəfin şəxsiyyətinə hörmət etməyi tələb edir. Sağlam münasibətdə insan digərinin azadlığını, seçimlərini və sərhədlərini qəbul etməyi bacarmalıdır.

Bu baxımdan sevgi ilə sahiblik hissini bir-birindən ayırmaq vacibdir. Sahiblik insanı nəzarət etməyə, məhdudlaşdırmağa və öz istəyini qarşı tərəfə qəbul etdirməyə sövq edə bilər. Sevgi isə qarşı tərəfin yaxşılığını düşünür. Sevən insan bəzən öz istədiyinin deyil, qarşı tərəfin ehtiyac duyduğu şeyin daha doğru olduğunu qəbul edə bilir.

İnsan tarixində bağışlamaq da sevginin mühüm təzahürlərindən biridir. Bağışlamaq edilən səhvi təsdiqləmək deyil. Bəzən bağışlamaq insanın öz daxilində daşıdığı yükdən azad olmasıdır. Kin insanı keçmişə bağlayır, bağışlama isə gələcəyə doğru hərəkət etməyə imkan verir. Buna görə bağışlama şəxsi münasibətlərdən kənarda da sülh və barış proseslərinin mühüm mənəvi əsaslarından biri ola bilər.

Sülhün özündə də sevginin bir izi vardır. Sülh yalnız silahların susması deyil. Sülh insanın digər insanın həyatını öz həyatı qədər dəyərli hesab etməsidir. Qarşı tərəfin ağrısını görmək, fərqliliklərə hörmət etmək və münaqişəni dialoq yolu ilə həll etməyə çalışmaq insan sevgisinin daha geniş ictimai formasıdır.

İnsanlar fərqli dillərdə danışa, müxtəlif mədəniyyətlərə sahib ola, müxtəlif həyat tərzləri seçə bilərlər. Lakin ağrı, sevinc, qorxu, ümid, itki və bağlılıq kimi hisslər insanları bir-birinə yaxınlaşdırır. Sevgi bu ümumi insanlıq hissinin ən güclü ifadələrindən biridir. O, insanlara fərqliliklərin arxasında ortaq bir insan təbiətinin olduğunu xatırladır.

Müasir dövrdə texnologiyanın inkişafı insanları bir-birinə əvvəlkindən daha sürətli bağlayır. Dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan insanlar saniyələr ərzində əlaqə saxlaya bilirlər. Lakin texniki əlaqənin çoxalması həmişə mənəvi yaxınlığın artması demək deyil. İnsan yüzlərlə insanla əlaqədə olub yenə də özünü tənha hiss edə bilər. Deməli, əlaqə yaratmaqla həqiqi münasibət qurmaq arasında fərq var. Həqiqi münasibət diqqət, anlayış və qayğı tələb edir.

Rəqəmsal dünyada sevginin ən böyük sınaqlarından biri də insanı ekrandakı bir ada çevirməməkdir. Qarşısındakı insanın həqiqi hisslərini dinləmək, onunla göz-gözə danışmaq, ehtiyac duyduğu zaman yanında olmaq texnologiyanın əvəz edə bilmədiyi dəyərlərdəndir. İnsan nə qədər texnoloji inkişaf etsə də, mənəvi yaxınlığa olan ehtiyacını itirmir.

Sevgi insanın özünə münasibətində də mühüm rol oynayır. Özünü sevmək eqoizm demək deyil. Öz dəyərini bilmək, səhvlərini qəbul etmək, özünü inkişaf etdirməyə çalışmaq və özünə qarşı mərhəmətli olmaq insanın daxili tarazlığı üçün vacibdir. Özünə qarşı amansız olan insanın başqalarına qarşı davamlı mərhəmət göstərməsi də çətinləşə bilər.

Lakin özünə sevgi ilə özünü hər kəsdən üstün görmək arasında böyük fərq var. Sağlam özünəhörmət insanı başqalarını alçaltmağa yox, öz potensialını düzgün qiymətləndirməyə aparır. İnsan öz dəyərini bildiyi zaman başqasının dəyərini də daha asan qəbul edə bilir.

İnsan tarixinin görünməyən sütunu kimi sevginin başqa bir mühüm tərəfi də onun səssiz qəhrəmanlar yaratmasıdır. Tarix kitablarında hər bir yaxşılığın adı qeyd olunmur. Bəzən bir insan bütün ömrü boyu ailəsinə, şagirdlərinə, xəstələrinə, qonşularına və cəmiyyətinə fayda verir, lakin heç bir mükafat almır. Onun adı böyük tarix hadisələrində görünməyə bilər. Amma onun təsir etdiyi insanların həyatında izi qalır.

Bəzən bir insanın həyatını dəyişən ən mühüm hadisə böyük bir tarixi hadisə deyil, doğru zamanda eşitdiyi bir cümlədir. “Sən bacararsan”, “Mən sənə inanıram”, “Tək deyilsən”, “Sənin yanındayam” kimi sadə sözlər insanın özünə baxışını dəyişə bilər. Belə sözlərin müəllifi tarixə düşməsə də, həmin insanın yaddaşında uzun illər yaşaya bilər.

Deməli, tarixin yalnız böyük hadisələrdən ibarət olduğunu düşünmək insan həyatının əhəmiyyətli hissəsini nəzərdən qaçırmaqdır. Tarix həm də milyonlarla insanın gündəlik seçimlərindən yaranır. İnsan necə danışır, necə davranır, kimə kömək edir, kimə qarşı mərhəmətli olur, hansı dəyərləri övladına ötürür bütün bunlar cəmiyyətin gələcək simasına təsir edir.

Bir ailədə sevgi və hörmətlə böyüyən uşaq həmin davranışları öz həyatına da daşıya bilər. O, gələcəkdə öz övladlarına eyni qayğını göstərə bilər. Beləliklə, bir nəslin münasibət mədəniyyəti digər nəslə keçir. Bu, sevginin tarixdə necə “görünmədən” hərəkət etdiyini göstərən ən sadə nümunələrdən biridir.

İnsan tarixində bəzi dəyərlər qanunlarla qorunur, bəziləri isə insanın vicdanında yaşayır. Qanun müəyyən davranışları məcburi edə bilər, amma heç bir qanun insanı ürəkdən mərhəmətli olmağa məcbur edə bilməz. İnsan qanundan qorxduğu üçün deyil, başqa insanın ağrısını hiss etdiyi üçün yaxşılıq etdikdə həmin yaxşılığın mənəvi dəyəri daha böyük olur.

Buna görə sevgi ilə ədalət arasında da əlaqə mövcuddur. Başqasının haqqını tanımaq, zəifin hüququnu qorumaq və ayrı-seçkiliyə qarşı çıxmaq insanı yalnız hüquqi deyil, mənəvi məsuliyyətə də gətirir. Ədalət sevgidən ayrı düşünüldükdə soyuq qaydaya çevrilə bilər; sevgi isə ədalətsiz tətbiq edildikdə yanlış mərhəmətə çevrilə bilər. Hər ikisinin balansı insan cəmiyyətinin sağlamlığı üçün vacibdir.

Sevgi insanın səhvlərinə münasibətini də dəyişə bilər. İnsan sevdiyi şəxsin səhvini görməzliyə vurmamalıdır. Əksinə, bəzən həqiqəti demək də sevginin bir formasıdır. Doğru sevgi yalnız təsəlli vermir, insanın inkişafına kömək edir. Lazım gəldikdə xəbərdarlıq edir, məsuliyyət tələb edir və insanın daha yaxşı olmasına inanır.

Bu səbəbdən sevgi zəiflik deyil. Bəzən sevgi böyük dözüm tələb edir, bəzən cəsarət, bəzən isə “xeyr” demək bacarığı. İnsan sevdiyi birinin yanlış yola getdiyini görürsə, susmaq asan ola bilər. Lakin onun yaxşılığını düşündüyü üçün doğru sözü demək daha çətin, amma daha məsuliyyətli seçimdir.

Sevginin insan həyatında yaratdığı ən böyük dəyişikliklərdən biri də mənaya ehtiyac yaratmasıdır. İnsan yalnız yaşamaq deyil, nə üçün yaşadığını da bilmək istəyir. Sevdiyi insanlar, gördüyü iş, yaratdığı əsərlər və gələcəyə verdiyi töhfələr onun həyatına məna qazandıra bilər. Buna görə sevgi insanın varlığını təsadüfi hadisələr toplusundan məqsədli həyata çevirən mənəvi qüvvələrdən biridir.

İnsan çox şeyə sahib ola bilər, lakin mənəvi bağlılıqları yoxdursa, bütün bunlar daxili boşluğu doldurmaya bilər. Əksinə, maddi imkanları məhdud olan insan da sevdikləri ilə zəngin mənəvi həyat yaşaya bilər. Bu, sevginin maddi ölçülərlə tam ölçülə bilmədiyini göstərir.

Sevginin ən böyük möcüzələrindən biri də onun paylaşdıqca azalmaq əvəzinə artmasıdır. Maddi sərvət bölündükcə azalır, lakin qayğı, mərhəmət və yaxşılıq çoxaldıqca başqa insanlara da keçir. Bir insan digərinə yaxşılıq edir, həmin insan başqa birinə kömək edir və beləliklə, görünməz bir mənəvi zəncir yaranır.

İnsan tarixinin ən qiymətli miraslarından biri də məhz bu görünməz zəncirdir. Biz bu gün sahib olduğumuz bir çox mənəvi dəyərləri bizdən əvvəl yaşamış insanların davranışlarından öyrənmişik. Onların bir hissəsinin adını bilmirik. Amma onların göstərdiyi mərhəmət, yaratdığı əsərlər, öyrətdiyi biliklər və qoruduğu dəyərlər bu gün də həyatımızda yaşayır.

Sevgi insanın ölümü ilə də həmişə bitmir. İnsan həyatdan gedə bilər, amma onun sevdiyi insanlara verdiyi tərbiyə, öyrətdiyi dəyərlər və yaratdığı yaxşılıq davam edə bilər. Bir ata öz övladına dürüstlük öyrədir, övlad bunu öz uşaqlarına ötürür. Bir müəllim şagirdində elmə maraq yaradır, həmin şagird gələcəkdə başqa insanlara bilik verir. Beləliklə, bir insanın sevgisi onun ömründən daha uzun yaşayır.

Bu mənada sevgi zaman anlayışını da dəyişir. İnsan yalnız yaşadığı dövrün deyil, keçmişin və gələcəyin bir parçasına çevrilir. Keçmişdən aldığı sevgini gələcəyə ötürür. Beləliklə, nəsillər arasında görünməz bir mənəvi körpü yaranır.

İnsan tarixinin görünməyən sütunu olan sevgi bəzən ən adi insanlarda özünü göstərir. Övladını məktəbə yola salan valideyndə, xəstəsinə gecə boyu nəzarət edən tibb işçisində, şagirdinin uğuruna sevinən müəllimdə, qonşusunun probleminə kömək edən insanda, küçədə yaralı heyvana su verən şəxsdə, təbiəti qoruyan könüllüdə, yaşlı insanın əlindən tutan gəncdə sevginin müxtəlif formalarını görmək mümkündür.

Bütün bunlar göstərir ki, insanlıq yalnız böyük qəhrəmanların fəaliyyəti ilə yaşamır. İnsanlıq milyonlarla adi insanın hər gün etdiyi kiçik yaxşılıqların hesabına da yaşayır. Dünya bəzən məhz bu kiçik yaxşılıqların sayəsində daha yaşanılan yerə çevrilir.

Əgər insan tarixindən sevgini çıxarsaq, geriyə yalnız hadisələrin xronologiyası qala bilər. Hansı dövlət nə vaxt yaranıb, hansı müharibə nə zaman baş verib, hansı ixtira hansı ildə edilib, bunları bilmək vacibdir. Lakin insanın niyə yaşadığını, niyə yaratdığını, niyə qoruduğunu və niyə fədakarlıq etdiyini anlamaq üçün yalnız faktlar kifayət etmir. Bunun üçün insanın daxili dünyasına baxmaq lazımdır.

Sevgi həmin daxili dünyanın ən mühüm açarlarından biridir. İnsan sevdiyi üçün qoruyur, sevdiyi üçün yaradır, sevdiyi üçün bağışlayır, sevdiyi üçün xatırlayır, sevdiyi üçün gələcəyi düşünür. Bəzən insanın ən böyük qərarlarının arxasında heç bir rəsmi sənəddə qeyd olunmayan bir hiss dayanır.

Ona görə də insan tarixini yalnız görünən sütunlarla izah etmək mümkün deyil. Saraylar, qalalar, yollar, məktəblər, kitabxanalar və şəhərlər maddi sütunlardır. Onların arxasında isə insanın yaratmaq, qorumaq və gələcəyə ötürmək arzusu dayanır. Bu arzunun ən güclü mənbələrindən biri sevgidir.

Sevgi olmasaydı, insanın başqasının həyatına məsuliyyət hiss etməsi çətinləşərdi. Ailə bağları zəifləyər, nəsillər arasındakı mənəvi əlaqə qırılar, cəmiyyətin həmrəylik gücü azalardı. İnsan yalnız öz mənfəətini düşünən varlığa çevrilərdi. Belə bir dünyada texniki inkişaf mümkün olsa da, mənəvi inkişafın davamlı olması çox çətin olardı.

Buna görə gələcəyin insanı üçün ən böyük ehtiyaclardan biri texnologiya qədər mənəvi dəyərlərin qorunmasıdır. Süni intellekt, rəqəmsal sistemlər, yeni tibbi texnologiyalar və elmi kəşflər həyatımızı dəyişə bilər. Lakin bütün bu imkanlardan necə istifadə ediləcəyi insanın dəyərlərindən asılıdır. Güclü texnologiya mərhəmətli insanın əlində faydaya, dəyərlərdən uzaq insanın əlində isə təhlükəyə çevrilə bilər.

Deməli, gələcəyin inkişafı yalnız daha sürətli, daha ağıllı və daha güclü sistemlər yaratmaqdan ibarət deyil. Daha anlayışlı, daha məsuliyyətli və daha mərhəmətli insan yetişdirmək də inkişafın əsas şərtidir. Sevgi burada insanı texniki imkanların arxasında itməkdən qoruyan mənəvi kompas rolunu oynayır.

İnsan tarixinin görünməyən sütunu sevgi olduğu kimi, insanlığın gələcək dayaqlarından biri də sevgi olaraq qalacaq. Çünki texnologiyalar dəyişəcək, şəhərlər dəyişəcək, həyat tərzi dəyişəcək, peşələr dəyişəcək. Lakin insanın sevilmək, anlaşılmaq, qorunmaq və kiməsə dəyər vermək ehtiyacı dəyişməyəcək.

Bəlkə də insan həyatının ən böyük paradoksu budur: insan tarixdə iz qoymaq istəyir, lakin ən dərin izlərini çox vaxt özü fərqinə varmadan qoyur. Bir uşağa verilən sevgi, bir dost üçün edilən yaxşılıq, bir şagirdə göstərilən inam, bir ehtiyac sahibinə uzadılan əl və gələcək üçün əkilən ağac illər sonra başqa insanların həyatında görünə bilər. Bu izlərin müəllifi isə bəzən heç vaxt bilməz ki, onun kiçik davranışı nə qədər böyük nəticəyə səbəb olub.

Buna görə sevginin dəyərini yalnız böyük hadisələrlə ölçmək olmaz. Bəzən tarixin istiqamətini dəyişən ən böyük qüvvə bir insanın başqa bir insana göstərdiyi qayğıdır. Sevgi insanı insan edən, insanı başqa insanlara bağlayan və onun özündən daha böyük bir bütövün parçası olduğunu hiss etdirən mənəvi qüvvədir. “İnsan tarixinin görünməyən sütunu sevgidir” fikri insan həyatının ən dərin həqiqətlərindən birini ifadə edir. Tarixdə görünən hadisələrin arxasında görünməyən hisslər, seçimlər və fədakarlıqlar dayanır. İnsanlar ailələr qurduqları, övlad yetişdirdikləri, bilik öyrətdikləri, sənət yaratdıqları, xəstələrə kömək etdikləri, təbiəti qoruduqları, dostlarına dayaq olduqları və gələcək nəsilləri düşündükləri üçün bəşəriyyət davam edir. Bütün bunların içində sevginin müxtəlif üzlərini görmək mümkündür.

Sevgi insanı keçmişlə bağlayır, bu günü mənalandırır və gələcəyə yönəldir. O, yaddaşı qoruyur, mərhəməti yaşadır, fədakarlığa güc verir, insanı məsuliyyətli olmağa çağırır və cəmiyyətin görünməyən bağlarını möhkəmləndirir. Sevgi olmasa, tarix sadəcə hadisələrin ardıcıllığına çevrilərdi, sevgi olduqda isə tarix insan talelərinin, ümidlərinin və mənəvi dəyərlərinin hekayəsinə çevrilir.

Əslində, insanlığın ən böyük abidələri yalnız daşdan tikilənlər deyil. Bir insanın digərinə verdiyi ümid, bir valideynin övladına ötürdüyü dəyər, bir müəllimin şagirdində oyatdığı inam, bir insanın digərinə etdiyi yaxşılıq və bir nəslin gələcək nəslə buraxdığı mənəvi miras da insanlığın abidəsidir. Bu abidələrin çoxunun nə adı, nə ünvanı, nə də müəllifi məlumdur. Amma onlar insanların qəlbində yaşayır.

Bəlkə də buna görə sevgi insan tarixinin ən möhkəm, lakin ən az görünən sütunudur. Onu gözlə görmək olmur, ölçmək mümkün deyil, hər zaman sənədləşdirmək də mümkün deyil. Lakin onun olmadığı yerdə insan münasibətlərinin, ailənin, dostluğun, həmrəyliyin, mərhəmətin və gələcəyə inamın yaşaması çətinləşir. Sevginin olduğu yerdə isə insan yalnız öz ömrünü deyil, özündən sonrakı insanların həyatını da düşünməyə başlayır.

İnsan tarixinin görünən səhifələrini dövlətlər, müharibələr, kəşflər və böyük şəxsiyyətlər yazmış ola bilər. Lakin həmin səhifələrin arasında insanlığın ruhunu qoruyan görünməz mürəkkəb vardır. O mürəkkəbin adı sevgidir. Və insanlıq var olduqca, nəsillər bir-birinə əl uzatdıqca, insanlar bir-birinin ağrısını hiss etdikcə, yaxşılıq yaxşılıq doğurduqca bu görünməyən sütun da tariximizi daşımağa davam edəcəkdir.

Sevil Azadqızı