(Çapa hazırlanan "Tənhalığın kitabı" adlı kitabımdan...)

Köklənmişəm xatirələr üstündə,

Yenə köhnə havamızı çalıram...

Çox şükür ki, itməyibdi yaddaşım –

Nə yaxşı ki, bu havada qalıram.

Gör nə qədər zaman keçib aradan –

Seçməmişik hələ ağı qaradan.

Bu ömrü də bizə verib Yaradan –

Onu da ki, bərkə-boşa salıram.

Büdrəsə də gah ayağım, gah əlim,

Təki sən de, qaya çapım, dağ dəlim.

Gözlədiyim bir Ümiddi, bir Ölüm –

Arada da xəyallara dalıram.

Hər kəsdə var Yaradana bir Xitab,

Dil deməsə, qalacaqdı sirr xitab.

Tənhalığım – özü qalın bir kitab –

Mən ləzzəti tənhalıqdan alıram.

Şeirin bədii təhlili:

Əbülfət Mədətoğlunun "Tənhalığımın şeiri" nümunəsi insanın yaşlandıqca, ömrün ixtiyar çağında öz daxili dünyası ilə baş-başa qalmasını, keçmişi və bu günü müdrikliklə saf-çürük etməsini poetik dillə   dərindən   ifadə edən  səmimi bir əsərdir. Şair bu şeirdə tənhalığı bir cəza və ya qorxulu təcrid kimi deyil, insanın özünü kəşf etdiyi zəngin və dinc bir mənəvi sığınacaq kimi təqdim edir.

Şeirin ilk bəndi poetik qəhrəmanın psixoloji vəziyyətini dərhal aydınlaşdırır:

“Köklənmişəm xatirələr üstündə,

Yenə köhnə havamızı çalıram…”

Burada şair keçmişi sadəcə xatırlamır, sanki bir musiqi aləti kimi onun ruhuna "köklənir". Keçmişin ritmi, "köhnə hava" onun indiki zamandakı tənhalığına rəng qatır. Müəllifin yaddaşının itməməsinə görə şükür etməsi əslində onun mənəvi köklərinə, öz "mən"inə sadiqliyinin göstəricisidir. İnsan yaddaşı varsa, tənha olsa belə, heç vaxt tək deyil.

İkinci bənddə müəllif zamanın sürətli axınından və insan ömrünün enişli-yoxuşlu yollarından bəhs edir:

“Gör nə qədər zaman keçib aradan –

Seçməmişik hələ ağı qaradan”.

Şair burada bəşəri bir həqiqətə toxunur: ömür elə tez keçir ki, insan bəzən həyatın tam mahiyyətini, onun xeyrini və şərini (ağı və qaranı) axıra qədər dərk etməyə macal tapmır. Bununla belə, taleyin gətirdiyi çətinliklərə (bərkə-boşa) üsyan etmir, çünki bu ömrü Allahın bir töhfəsi, sınağı kimi qəbul edir.

Üçüncü bənddə insanın fiziki zəifliyi ilə ruhunun yenilməz gücü qarşı-qarşıya qoyulur:

“Büdrəsə də gah ayağım, gah əlim,

Təki sən de, qaya çapım, dağ dəlim”.

İnsanın bədəni qocalır, əli-ayağı büdrəyir, lakin onun içindəki sevgi və fədakarlıq hissi o qədər canlıdır ki, doğma bir səs üçün Xosrov və Fərhad kimi dağları yarmağa hazırdır. Bu bəndin son iki misrası ömrün sonunun real mənzərəsidir:

“Gözlədiyim bir Ümiddi, bir Ölüm –

Arada da xəyallara dalıram”.

Burada ümid və ölüm yanaşı durur. Qəhrəman gələcəyə ümidlə baxır, lakin qaçılmaz son olan ölümü də soyuqqanlılıqla, müdrikcəsinə gözləyir. Bu iki böyük məfhumun arasında qalan boşluğu isə xəyallarla doldurur.

Şeirin finalı əsərin fəlsəfi zirvəsidir. Şair qeyd edir ki, hər bir insanın içində Yaradana demək istədiyi bir sözü, bir xitabı var. Əgər dil bu sirri açmasaydı, o, insanın daxilində gizli bir dərd və ya uca bir sirr olaraq qalacaqdı.

Müəllif tənhalığı qalın bir kitaba bənzədir:

Tənhalığım – özü qalın bir kitab –

Mən ləzzəti tənhalıqdan alıram.

Kitab vərəqləndikcə yeni dünyalar açdığı kimi, tənhalıq da insanı öz daxili vərəqlərini oxumağa, özü ilə söhbət etməyə sövq edir. Şair bu tənhalıqdan əzab çəkmir, əksinə, ondan mənəvi bir həzz ("ləzzət") alır.

"Ağı qaradan seçmək", "bərkə-boşa salmaq" kimi xalq deyimləri və frazeoloji birləşmələr şeirin dilini təbii və xalqa yaxın edir. "Tənhalığın qalın bir kitaba" bənzədilməsi əsərin ən uğurlu metaforalarından biridir. Şeirdə kədər var, amma bu qüssə ümidsiz və depressiv deyil. Bu, həyatı olduğu kimi qəbul edən, keçmişə minnətdarlıqla baxan mütəfəkkir bir insanın sakit, həzin səsidir.

Əbülfət Mədətoğlunun bu poeziya nümunəsi insanın öz ruhu ilə barışıq instinktini bədii şəkildə ifadə edir. Şair sübut edir ki, xatirələri zəngin olan və Yaradana inanan insan heç vaxt tənha və kasıb ola bilməz.

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi.

Filoloq. AJB, AYB-nin üzvü. Ədəbi təhlil-tənqidçi.

Yazar-publisist