Bu günlərdə Cəlilabad ədəbi mühitinin ağbirçək anası, Cəlilabad rayonunun ilk jurnalist xanımı, yazıçı-publisist və şair əzizim Solmaz xanım Məmmədovanın 75 illik yubileyi və son zamanlar işıq üzü görmüş "Onu gözləyən var" adlı kitabının təqdimatı keçirilmişdir.

Fürsətdən istifadə edib Solmaz xanıma uzun, sağlam və mənalı ömür diləyərək həmin kitabda yer almış mənalı şeirlərindən biri barədə qələmə aldığım ədəbi təhlili dəyərli oxucularla bölüşmək istərdim:

DÜNYA

Dünya qoca, həm də böyük,

Çiynimdə var ağır bir yük.

Dost sandığım çıxdı dönük,

Vəfasızı neynəyirəm?

Çox üzləri gördüm aman,

Nə təqva var, nə də iman.

Bıqdım, daha yalan-palan,

Söyləyəni neynəyirəm?

Saxta gülüb, danışanı,

Dərdə şərik olmayanı,

Bir halımı sormayanı,

Solmaz deyir, neynəyirəm?

Solmaz Məmmədova.

Şeirin təhlili:

Solmaz xanım Məmmədovanın bu şeiri dünyadan, daha dəqiqi isə insan münasibətlərindən yaranan inciklikdən və yorğunluqdan bəhs edir. Şair “Dünya qoca, həm də böyük” deyərkən həm dünyanın qədimliyini, həm də insan həyatının kiçikliyini vurğulayır. Bu böyük dünyanın içində insan özünü çox zaman yük altında, tək və sınaqlarla üz-üzə hiss edir. Burada şeirin bəndlərinin ümumi təhlili ilə tanış oluruq:

1-ci bənd:

Burada əsas fikir odur ki, insan dost bildiyi şəxslərdən belə zərbə ala bilir. Solmaz xanım deyir ki, vəfasız dostun insana heç bir faydası yoxdur. Əksinə, insanı incidən, xəyanət edən dostu dost saymaq mənasızdır.

2-ci bənd:

Bu hissədə şairə insanların simasızlığından, imansızlığından danışır. Çox üzlü, ikiüzlü insanlardan bezdiyini vurğulayır. Əslində, burada həm də ümumi ictimai bir giley var: cəmiyyətin saxtalaşması, dəyərlərin itməsi…

3-cü bənd:

Son bənddə şairə səmimiyyətin yoxluğunu qabardır. Saxta gülüş, formal salamlaşma, amma əslində insanın dərdinə ortaq olmayan münasibətlər - bunlar şairənin ən çox qınadığı hallardır. “Bir halımı sormayanı, neynəyirəm?” - deməklə insanın ən böyük ehtiyacının mənəvi dəstək olduğunu göstərir.

Şeirin məzmunu ilə ümumi tanışlıqdan sonar burada onun ədəbi təhlilinə keçirik:

I bəndin təhlili:

“Dünya qoca, həm də böyük,

Çiynimdə var ağır bir yük.

Dost sandığım çıxdı dönük,

Vəfasızı neynəyirəm?”

Burada şair dünyanın böyüklüyünü və faniliyini təsvir edir. Dünya qocadır, çünki qədimdir, insanlardan əvvəl də olub, sonra da olacaq.

“Çiynimdə var ağır bir yük” – həyatın çətinliyi, insanın mənəvi sıxıntısı nəzərdə tutulur.

Dost bildiyi şəxsin dönüklüyü (xəyanəti) ən böyük iztirabdır.

Bəndin sonu – “Vəfasızı neynəyirəm?” – dostluğun əsası vəfadır. Əgər vəfa yoxdursa, dostluğun mənası qalmır.

II bəndin təhlili:

“Çox üzləri gördüm aman,

Nə təqva var, nə də iman.

Bıqdım, daha yalan-palan,

Söyləyəni neynəyirəm?”

Bu bənddə şair cəmiyyətə yönəlir.

“Çox üzləri gördüm” – insanlar çoxüzlüdür, hər kəsin fərqli maskaları var.

“Nə təqva var, nə də iman” – dindəki “təqva” anlayışı dürüstlük, Allaha itaətsizlik və Onun qəzəbindən qorxmaq deməkdir. Burada isə həm dini, həm də əxlaqi dəyərlərin yoxluğuna işarə olunur.

“Bıqdım, daha yalan-palan” – yalan danışan, aldadan insanlardan yorğunluq açıq şəkildə bildirilir.

“Söyləyəni neynəyirəm?” – həqiqəti deməyən, yalnız yalan danışanı şairə qəbul etmir.

III bəndin təhlili:

“Saxta gülüb, danışanı,

Dərdə şərik olmayanı,

Bir halımı sormayanı,

Solmaz deyir, neynəyirəm?”

Bu bənd daha şəxsi xarakter daşıyır. Şairə saxta gülüşlü, yalnız zahirən mehriban görünən, amma gerçəkdə laqeyd olan insanları təsvir edir.

“Dərdə şərik olmayan” – insanın dərdinə ortaq olmayan, yalnız özünü düşünən adam.

“Bir halımı sormayan” – ən sadə qayğıkeşlik – hal-əhval tutmaq belə yoxdur. Bu, şairənin yalnızlıq hissini göstərir.

Son misrada müəllif adını çəkərək (“Solmaz deyir”) fikrini daha da şəxsi edir - yəni bu, onun öz fəryadıdır.

Şeirin bəndlərinə ümumi baxış

Şeirin bəndlərinə ümumi baxdıqda, aşağıdakı nəticələri əldə etmək mümkündür:

• Birinci bənd – dünyanın ağırlığı və dost xəyanəti.

• İkinci bənd – cəmiyyətin saxtalığı və dəyərsizliyi.

• Üçüncü bənd – insanların laqeydliyi və şairənin tənha qalması.

Yəni hər bənd bir mərhələdir: əvvəl dostdan zərbə, sonra cəmiyyətdən ümumi inciklik, sonda isə şəxsi yalnızlıq.

Solmaz Məmmədovanın “Dünya” şeiri ilə bağlı bu məqamları onun xüsusiyyətləri kimi təqdim etmək olar:

1. Klassik poeziya ilə yaxınlıq;

Şeir ümumi ruh etibarilə klassik Azərbaycan poeziyasında tez-tez işlənən mövzulara yaxın durur: vəfasız dost, saxta münasibətlər, dünyanın faniliyi. Məsələn, Xətai, və Füzuli kimi şairlər də dostluqda xəyanət, dünyada saxta məhəbbət və insanın yalqızlığı mövzularını çox qaldırıblar.

Xüsusilə “Neyləyim?” tipli suallı bitişlər klassik poeziyada şairin ümidsizlik fəryadı kimi işlədilib.

2. Aşıq poeziyası ilə bağlılıq;

Şeirdə sadə, aydın, xalq dilinə yaxın ifadələr var. Bu cəhət onu aşıq poeziyasına yaxınlaşdırır.

Xalq şairləri, aşıqlar da tez-tez belə deyimlərdən istifadə edirlər: “Neyləyim, nə qılayım?” Bu, həm də şeiri oxucuya daha yaxın, daha “xalqvari” edir.

3. Müasir dövrə uyğunluq;

Hərçənd klassik mövzular işlənib, amma bu, müasir insanın cəmiyyətə və münasibətlərə baxışı ilə bağlıdır. Burada artıq dini-mistik fəlsəfə deyil, daha çox gündəlik həyatdan gələn narazılıq və inciklik ön plandadır. Ona görə də şeir həm klassik ədəbiyyata, həm də müasir lirikanın sadə, şikayətçi ruhuna bağlıdır.

Bədii xüsusiyyətlər

“Dünya” şeirində mövcud olan bədii xüsusiyyətlər bunlardır:

1. Təkrar;

Hər bəndin sonunda eyni sual təkrarlanır: “Neyneyirəm?”

Bu təkrar həm ritm yaradır, həm də şairənin daxili bezginliyini və ümidsizliyini vurğulayır.

2. Sualların işlədilməsi;

Şeirdə sual formasından istifadə edilib, amma bu suallar cavab üçün yox, hissləri ifadə etmək üçün verilir. Bu, ədəbi priyom olaraq ritorik sual adlanır.

3. Qarşılaşdırma (antitez);

Dost – dönük;

Gülmək - saxta gülmək;

Təqva, iman – yoxluğu;

Bu qarşılaşdırmalar şairin narazılığını daha qabarıq göstərir.

4. Təxəyyül və mübaliğə;

“Dünya qoca, həm də böyük” - dünyanın qocalması insan həyatının faniliyinə işarədir. Burada real qocalmadan çox bədii mübaliğə işlənib.

“Çiynimdə var ağır bir yük” - bu,fiziki yük yox, mənəvi-ruhi ağırlıqdır, yəni bədii təsvir vasitəsidir.

5. Sadə xalq üslubu;

Şeir aydın, sadə, təmtərahsız dildə yazılıb. Şeirdə xalq şeirlərinə məxsus üslub və ifadələr mövcuddur: “yalan-palan”, “saxta gülüb”.

6. Daxili lirika;

Şeirin bütün bəndlərində müəllif öz daxili halını, hisslərini, inciklik və yorğunluğunu açır. Bu, şeiri lirikanın fəlsəfi-ictimai qoluna yaxınlaşdırır.

7. Şəxsi imza.

Son bənddə müəllif adı çəkilir: “Solmaz deyir”. Bu isə həm klassik aşıq poeziyasında, həm də xalq şairlərində çox işlənən bir ənənədir.

Ümumi nəticə:

Şeirin hər bəndi eyni sualla - “Neyneyirəm?” ifadəsi ilə bitir. Bu, şairin ümidsizliyini, bezginliyini və dünyadakı saxta münasibətlərdən doğan çox güclü daxili yorğunluğunu ifadə edir. Əsərin ümumi ideyası odur ki, əgər dostluqda vəfa, münasibətdə səmimiyyət, cəmiyyətdə iman yoxdursa, onda bütün bunların insana heç bir dəyəri qalmır.