DÖRD ŞEİR BİR BAXIŞDA
TƏLƏSDİ BU PAYIZ
Buludların budaqları sallanıb,
Yarpaqların yanaqları xallanıb...
Zirvələr də ada-budda çallanıb -
Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...
Yığıb qurtarmamış qarışqa dənin,
Ayağı açıldı dumanın, çənin...
Üzündə ümidlər gülməmiş sənin -
Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...
Yola çevrilməmiş salınan cığır,
Tökülən ləçəklər könüllər sıxır...
Hər küncdən, bucaqdan bir payız çıxır -
Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...
Saralan vərəqə çevrilir dünən,
Yalnız xatirədi geriyə dönən.
Bir də ürəyimdi hələlik dinən -
Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...
Şeirin bədii təhlili:
Əbülfət Mədətoğlunun bu poetik nümunəsi ilk baxışdan klassik bir təbiət təsviri kimi görünsə də, əslində insan ömrünün, qəfil ötən zamanın və yarımçıq qalmış ümidlərin dərin fəlsəfi mənzərəsidir. Müəllif fəsillərin dəyişməsini sadəcə iqlim hadisəsi kimi deyil, birbaşa insan ruhunun daxili sarsıntıları və təlatümləri ilə paralel şəkildə təqdim edir.
Şeirin bədii toxumasında diqqəti çəkən ilk məqam orijinal metaforalar və rəngarəng təbiət təsvirləridir. "Buludların budaqları sallanıb", "yarpaqların yanaqları xallanıb" kimi ifadələr həm güclü bədii təyindir, həm de səs ahəngi (alliterasiya) baxımından misralara xüsusi bir musiqililik qatır. Şair təbiəti canlı bir varlıq kimi canlandırır, lakin bu canlılıq sevinclə deyil, qəfil gələn payızın gətirdiyi bir təlaş və həyəcanla yüklənib.
Əsərin əsas fəlsəfi yükünü "yarımçıqlıq" və "hazırlıqsızlıq" motivi təşkil edir. Qarışqanın dənini yığıb qurtarmaması, salınan cığırın hələ yola çevrilə bilməməsi əslində insanın bu dünyadakı reallaşdıra bilmədiyi arzularına, vaxtsız gələn itkilərə və qocalığa işarədir. İnsan sanki ömrün bu mərhələsinə hələ hazır deyil, "üzündə ümidlər gülməmiş" ömrün payızı qapını kəsir.
Burada zamanın amansızlığı fəsil fonunda ustalıqla ümumiləşdirilir. Son bənddə isə şeir tamamilə fərdi-psixoloji müstəviyə keçir. "Saralan vərəqə çevrilir dünən" misrası keçmişin, xatirələrin əlçatmazlığını və zamanın hər şeyi öz ağuşuna alıb apardığını ifadə edir. Bu qarmaqarışıq və tələsik dünyada hələ də "dinən", müqavimət göstərən tək bir nəsnə qalır – o da şairin ürəyidir.
Ritmik şəkildə təkrarlanan "Tələsdi bu payız, yaman tələsdi..." rədif-misrası isə həm şeirin daxili tempini tənzimləyir, həm də oxucunun qəlbində o qaçılmaz təəssüf hissini, vaxtın darlığı duyğusunu daha da dərinləşdirir. Yığcam şəkildə desək, bu şeir təbiətlə insan taleyinin bədiiləşmiş vəhdətidir və daxili musiqisi, səmimi pafosu ilə oxucunu öz fəlsəfi düşüncələrinə ortaq etməyi bacarır.
FİKİRLİ...
Vərəqləyə vərəqləyə yolları,
Gedirəm mən üzü Dana, fikirli...
Sıxıb məni təkliyimin qolları,
Bənd eləyir, hər bir ana, fikirli...
Söz tapmıram sığışmaya sətirə,
Kömək etmir xəyal, nə də xatirə.
Bir göz cəza, bir göz isə itirə,
Ya da var tək məni ana, fikirli.
Qanadları yorulubdu ruhumun,
Dizlərinə su gəlibdi yuxumun...
Varmı görən daşa dəyən oxumun,
Günahkarı məni sana, fikirli?!.
Məmnun belə olmasam da, bu haldan,
Ömrüm boyu yayınmadım sualdan.
İmtahanda həsrətdən, ya vüsaldan,
Danışıram yana-yana, fikirli...
Şeirin bədii təhlili:
Əbülfət Mədətoğlunun bu şeiri insan ruhunun ən həssas və kədərli qatlarına toxunan, dərin emosional yükə malik bir fəlsəfi-librik nümunədir. Şeirin əsas mövzusu insanın təkliklə mübarizəsi, daxili təlatümləri və həyatın sınaqları qarşısındakı çarəsizliyidir.
Müəllif ömür yolunu "fikirli" bir səyahət kimi qələmə alır. Əsas ideya isə insanın nə qədər çətinliklərlə üzləşsə də, öz taleyini və yaşantılarını daxili bir dözümlə qəbul etməsidir. Şeirdə poetik dillə ifadə olunmuş güclü metaforalar bədii təsir gücünü artırır. "Təkliyimin qolları", "ruhumun yorulmuş qanadları" və "yuxunun dizinə su gəlməsi" kimi ifadələr şairin psixoloji vəziyyətini, mənəvi tükənişini və ümidsizliyini canlandıran uğurlu bədii təsvir vasitələridir.
Lirik qəhrəman xəyal və xatirələrin belə kömək edə bilmədiyi bir boşluqdadır. O, həm həsrətin, həm də vüsalın imtahanından keçir və bu prosesdə "yana-yana" danışmaqla öz daxili ağrısını oxucuya ötürür.
Şeirin dili axıcı, xalq dilinə yaxın və səmimidir. Müəllif "yana-yana", "vərəqləyə-vərəqləyə" kimi təkrarlarla daxili dinamikanı və zamanın ləng, ağrılı axışını vurğulayır. Qafiyə quruluşu və rədif kimi istifadə olunan "fikirli" sözü şeir boyu hakim olan kədərli və düşüncəli ovqatı tamamlayır.
QOCALIB..
YAZARLAR 21:21 / 22.10.2026Baxış sayı: 3192
. Sərhəd bilmir dalğalanan gümanım,
Ümidlərim dözüb, taxtda qocalıb...
Lövbər salıb yolum üstə dumanın –
Kipriyimdə tay şaxta da qocalıb...
Gör nə qədər dən ələnib, dən düşüb,
Bircə-bircə dənələnib, tən düşüb!..
Bilməmisən, bəxtinə də mən düşüb –
Mənlə birgə, elə bəxt də qocalıb!
Vaxtsız ötüb neçə saat, neçə an,
Heç xəbərim olmayıbdı saatdan...
Ulu sevgi gözləyirdim o vaxtdan –
Bir də gördüm, elə vaxt da qocalıb...
Bulanıbdı ürəkdə nəm, gözdə nəm,
Son ümiddi boynubükük gözləməm!
Ay Əbülfət, sən də elə söz denən –
Deməsinlər: "Bu da saxta... qocalıb!"
Şeirin bədii təhlili:
Əbülfət Mədətoğlunun "Qocalıb" şeiri, ömrün payızını yaşayan bir insanın daxili sarsıntılarını, itirilmiş zamanı və boşa çıxmış ümidləri bədii şəkildə ifadə edən təsirli bir lirik əsərdir.
Şeirin əsas mövzusu zamanın amansızlığı, qocalıq və bəxtdən giley, ideyası isə insanın hər şeyin fövqündə dayanan tale və vaxt qarşısındakı çarəsizliyidir. Şeir klassik qoşma formasında (hər bənd 4 misra, heca ölçüsü 11) yazılmışdır. Bu da şeirə doğma, xalq yaradıcılığına yaxın bir axıcılıq və musiqililik qazandırır.
Əsərdə "qocalıb" sözü rədif kimi çıxış edərək hər bəndin sonunda təkrar olunur və şeirin ümumi kədərli notunu, qocalıq harmoniyasını gücləndirir. "Taxtda, şaxta, bəxt də, vaxt da, saxta" sözləri isə güclü zəngin qafiyələr (təbrik) yaradır. Müəllif hisslərini sadə dillə deyil, dərin məfhumları canlandıraraq – metaforalar vasitəsilə çatdırır: "Ümidlərin taxtda qocalması" və "vaxtın qocalması" – Zamanın və ümidin fərdiləşdirilməsi (təşbeh, metafora) poetik təfəkkürün uğurlu nümunəsidir.
"Kiprikdə tay şaxtanın qocalması" – Göz yaşlarının və daxili soyuqluğun göz qapaqlarında dondiyunu vizual olaraq göz önünə gətirir. "Dən ələnməsi" – Həm saça düşən dən (ağlıq), həm də ömür payının dən-dən (bircə-bircə) tükənməsi kimi poetik təkrar və cinas elementləri ilə verilib. Şeirdə fəlsəfi bir təəssüf hissi hakimdir. İnsan təkcə özünün deyil, onunla bərabər bəxtin, zamanın və ulu sevginin də qocaldığını fərq edir. Bu, fərdi kədəri ümumbəşəri bir həqiqətə çevirir.
Son bənddə müəllifin özünə ("Ay Əbülfət") müraciəti, klassik aşıq şair ənənəsinə (möhürləməyə) əsaslanır. Şair yaşlansa da, yaradıcılığının, sözünün təravətli qalmasını istəyir; sənətdə "saxtalığa" və ruhən qocalmağa üsyan edir.
TƏNHALIĞIMIN ŞEİR
Köklənmişəm xatirələr üstündə,
Yenə köhnə havamızı çalıram...
Çox şükür ki, itməyibdi yaddaşım –
Nə yaxşı ki, bu havada qalıram.
Gör nə qədər zaman keçib aradan –
Seçməmişik hələ ağı qaradan.
Bu ömrü də bizə verib Yaradan –
Onu da ki, bərkə-boşa salıram.
Büdrəsə də gah ayağım, gah əlim,
Təki sən de, qaya çapım, dağ dəlim.
Gözlədiyim bir Ümiddi, bir Ölüm –
Arada da xəyallara dalıram.
Hər kəsdə var Yaradana bir Xitab,
Dil deməsə, qalacaqdı sirr xitab.
Tənhalığım – özü qalın bir kitab –
Mən ləzzəti tənhalıqdan alıram.
Şeirin bədii təhlili:
Əbülfət Mədətoğlunun "Tənhalığımın şeiri" nümunəsi insanın yaşlandıqca, ömrün ixtiyar çağında öz daxili dünyası ilə baş-başa qalmasını, keçmişi və bu günü müdrikliklə saf-çürük etməsini poetik dillə dərindən ifadə edən səmimi bir əsərdir. Şair bu şeirdə tənhalığı bir cəza və ya qorxulu təcrid kimi deyil, insanın özünü kəşf etdiyi zəngin və dinc bir mənəvi sığınacaq kimi təqdim edir.
Şeirin ilk bəndi poetik qəhrəmanın psixoloji vəziyyətini dərhal aydınlaşdırır:
“Köklənmişəm xatirələr üstündə,
Yenə köhnə havamızı çalıram…”
Burada şair keçmişi sadəcə xatırlamır, sanki bir musiqi aləti kimi onun ruhuna "köklənir". Keçmişin ritmi, "köhnə hava" onun indiki zamandakı tənhalığına rəng qatır. Müəllifin yaddaşının itməməsinə görə şükür etməsi əslində onun mənəvi köklərinə, öz "mən"inə sadiqliyinin göstəricisidir. İnsan yaddaşı varsa, tənha olsa belə, heç vaxt tək deyil.
İkinci bənddə müəllif zamanın sürətli axınından və insan ömrünün enişli-yoxuşlu yollarından bəhs edir:
“Gör nə qədər zaman keçib aradan –
Seçməmişik hələ ağı qaradan”.
Şair burada bəşəri bir həqiqətə toxunur: ömür elə tez keçir ki, insan bəzən həyatın tam mahiyyətini, onun xeyrini və şərini (ağı və qaranı) axıra qədər dərk etməyə macal tapmır. Bununla belə, taleyin gətirdiyi çətinliklərə (bərkə-boşa) üsyan etmir, çünki bu ömrü Allahın bir töhfəsi, sınağı kimi qəbul edir.
Üçüncü bənddə insanın fiziki zəifliyi ilə ruhunun yenilməz gücü qarşı-qarşıya qoyulur:
“Büdrəsə də gah ayağım, gah əlim,
Təki sən de, qaya çapım, dağ dəlim”.
İnsanın bədəni qocalır, əli-ayağı büdrəyir, lakin onun içindəki sevgi və fədakarlıq hissi o qədər canlıdır ki, doğma bir səs üçün Xosrov və Fərhad kimi dağları yarmağa hazırdır. Bu bəndin son iki misrası ömrün sonunun real mənzərəsidir:
“Gözlədiyim bir Ümiddi, bir Ölüm –
Arada da xəyallara dalıram”.
Burada ümid və ölüm yanaşı durur. Qəhrəman gələcəyə ümidlə baxır, lakin qaçılmaz son olan ölümü də soyuqqanlılıqla, müdrikcəsinə gözləyir. Bu iki böyük məfhumun arasında qalan boşluğu isə xəyallarla doldurur.
Şeirin finalı əsərin fəlsəfi zirvəsidir. Şair qeyd edir ki, hər bir insanın içində Yaradana demək istədiyi bir sözü, bir xitabı var. Əgər dil bu sirri açmasaydı, o, insanın daxilində gizli bir dərd və ya uca bir sirr olaraq qalacaqdı.
Müəllif tənhalığı qalın bir kitaba bənzədir:
Tənhalığım – özü qalın bir kitab –
Mən ləzzəti tənhalıqdan alıram.
Kitab vərəqləndikcə yeni dünyalar açdığı kimi, tənhalıq da insanı öz daxili vərəqlərini oxumağa, özü ilə söhbət etməyə sövq edir. Şair bu tənhalıqdan əzab çəkmir, əksinə, ondan mənəvi bir həzz ("ləzzət") alır.
"Ağı qaradan seçmək", "bərkə-boşa salmaq" kimi xalq deyimləri və frazeoloji birləşmələr şeirin dilini təbii və xalqa yaxın edir. "Tənhalığın qalın bir kitaba" bənzədilməsi əsərin ən uğurlu metaforalarından biridir. Şeirdə kədər var, amma bu qüssə ümidsiz və depressiv deyil. Bu, həyatı olduğu kimi qəbul edən, keçmişə minnətdarlıqla baxan mütəfəkkir bir insanın sakit, həzin səsidir.
Əbülfət Mədətoğlunun bu poeziya nümunəsi insanın öz ruhu ilə barışıq instinktini bədii şəkildə ifadə edir. Şair sübut edir ki, xatirələri zəngin olan və Yaradana inanan insan heç vaxt tənha və kasıb ola bilməz.
Sevil Azadqızı
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi.
Filoloq. AJB, AYB-nin üzvü. Ədəbi təhlil-tənqidçi.
Yazar-publisist