Sevil Azadqızı - SOSİAL ŞƏBƏKƏ DÖVRÜNDƏ ƏDƏBİ KEYFİYYƏT MƏSƏLƏSİ

YAZARLAR 19:30 / 24.04.2026 Baxış sayı: 731

 

Müasir dövrün ən səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri informasiya bolluğu və sözün sərhədsiz şəkildə yayılmasıdır. Əgər bir zamanlar sözün çəkisi onun nadirliyindən, yazının dəyəri isə çap olunmaq çətinliyindən doğurdusa, bu gün sosial şəbəkələr hər kəsə yazmaq, paylaşmaq və özünü ifadə etmək imkanı verir. Bu isə həm böyük bir azadlıq, həm də ciddi bir məsuliyyət doğurur. Çünki söz çoxaldıqca onun dəyəri azalmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalır və ədəbi keyfiyyət məsələsi daha kəskin şəkildə gündəmə gəlir. Sosial şəbəkələrdə yazılan mətnlərin böyük hissəsi ani emosiyaların təsiri altında yaranır və bu səbəbdən dərinlikdən, bədii işlənmədən və estetik kamillikdən uzaq olur. Halbuki ədəbiyyat tələskənliyin deyil, düşüncənin, müşahidənin və daxili təhlilin məhsuludur. Söz üzərində işləmək, onu saflaşdırmaq və məna yükünü artırmaq ədəbi yaradıcılığın əsas şərtlərindən biridir. Sosial şəbəkə mühiti isə çox vaxt bu prosesi sürət naminə qurban verir və nəticədə mətnlər səthi xarakter daşıyır. Bu səthilik zaman keçdikcə oxucu zövqünə də təsir edir və insanlar dərin mətnləri qəbul etməkdə çətinlik çəkməyə başlayırlar. Bununla yanaşı sosial şəbəkələr yeni bir “ani populyarlıq” mədəniyyəti formalaşdırır. Burada yazının dəyəri onun estetik gücü ilə deyil, aldığı bəyənmə və paylaşım sayı ilə ölçülür. Bu isə ədəbi meyarların kommersiya və ya sosial təsdiq meyarları ilə əvəz olunmasına gətirib çıxarır. Nəticədə müəlliflər də oxucu kütləsinin diqqətini cəlb etmək üçün daha sadə, daha emosional və bəzən süni təsir yaradan mətnlər yazmağa meyl edir. Bu tendensiya ədəbiyyatın mahiyyətinə zidd olsa da, geniş yayılmaqda davam edir. Digər tərəfdən sosial şəbəkələrdə anonimlik və məsuliyyətsizlik də ədəbi keyfiyyətə mənfi təsir göstərir. İnsanlar öz adlarına və sözlərinə qarşı məsuliyyət hiss etmədikdə daha səthi, düşünülməmiş və bəzən də plagiata yaxın mətnlər paylaşırlar. Bu isə müəlliflik anlayışını zəiflədir və orijinallıq prinsipinə zərbə vurur. Halbuki ədəbiyyat fərdi düşüncənin və unikal baxışın ifadəsidir. Orijinallıq itdikdə ədəbiyyat da öz ruhunu itirir. Sosial şəbəkələrin digər bir təsiri isə diqqət müddətinin qısalması ilə bağlıdır. Müasir oxucu uzun və mürəkkəb mətnlər oxumaqdansa qısa, sürətli və asan qəbul olunan yazılara üstünlük verir. Bu isə yazıçıları daha yığcam və bəzən də səthi yazmağa vadar edir. Halbuki böyük ədəbiyyat çox vaxt səbr, diqqət və dərin düşüncə tələb edir. Bu ziddiyyət müasir ədəbi mühitin əsas problemlərindən birinə çevrilmişdir. Bununla belə sosial şəbəkələr ədəbiyyat üçün yeni imkanlar da açır. Bu platformalar müxtəlif dillərin, mədəniyyətlərin və üslubların bir araya gəlməsinə şərait yaradır. Gənc yazarlar özlərini sınamaq, oxucu rəyi almaq və inkişaf etmək imkanı əldə edirlər. Ədəbi proses daha açıq və interaktiv hala gəlir. Oxucu artıq passiv deyil, mətnə münasibət bildirən, onu müzakirə edən və müəyyən mənada formalaşdıran tərəfə çevrilir. Bu isə ədəbiyyatın canlılığını artırır. Lakin bu imkanlardan düzgün istifadə olunmadıqda onlar keyfiyyətin deyil, səthiliyin yayılmasına xidmət edir. Ədəbi keyfiyyətin qorunması üçün təhsil və mütaliə mədəniyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sosial şəbəkələr nə qədər geniş imkanlar versə də, klassik və müasir ədəbiyyatın ciddi mütaliəsi olmadan yüksək səviyyəli mətn yaratmaq mümkün deyil. Dilin incəliklərini, üslub müxtəlifliyini və bədii ifadə vasitələrini öyrənmək yalnız davamlı oxu və təcrübə ilə mümkündür. Bu baxımdan sosial şəbəkələr ədəbiyyatın alternativi deyil, sadəcə vasitəsidir. Əsas olan bu vasitədən necə istifadə olunmasıdır. Eyni zamanda ədəbi tənqidin yenidən formalaşdırılması da vacibdir. Sosial şəbəkələrdə obyektiv və əsaslandırılmış tənqid azlıq təşkil edir. Əksər hallarda ya həddindən artıq tərif, ya da əsassız tənqid müşahidə olunur. Halbuki sağlam ədəbi mühit üçün balanslı və peşəkar yanaşma zəruridir.Tənqid inkişafın əsas şərtlərindən biridir və onun olmaması keyfiyyətin aşağı düşməsinə səbəb olur.

Nəticə etibarilə sosial şəbəkələr dövründə ədəbi keyfiyyət məsələsi çoxşaxəli və mürəkkəb bir problem kimi ortaya çıxır. Bu dövr həm söz azadlığını genişləndirir, həm də sözün dəyərini sınağa çəkir. Əgər yazanlar məsuliyyət hissi ilə hərəkət edər, oxuyanlar isə seçici mövqe tutarsa, sosial şəbəkələr ədəbiyyatın inkişafına böyük töhfə verə bilər. Əks halda isə ədəbiyyat səthi və keçici mətnlər içində itib gedə bilər. Ədəbiyyatın gələcəyi texnologiyadan deyil, insanın sözə, dilə və düşüncəyə verdiyi dəyərdən asılıdır. Bu dəyər qorunduğu müddətcə ədəbi keyfiyyət də qorunacaq və inkişaf edəcəkdir.