Fani dünyanın cazibəsindən qorunaraq həqiqətə doğru addımlamaq insanın ən çətin mənəvi sınaqlarından biridir. Çünki dünya hər zaman öz nemətləri ilə deyil, bəzən də insanın gözündə böyütdüyü arzularla onu özünə bağlayır. İnsan ötəri olanı əbədi, zahiri olanı həqiqi, qazandıqlarını isə həyatın dəyişməz sərvəti hesab etdikcə ruhunun ehtiyaclarını arxa plana keçirir. Halbuki zaman hər şeyin üzərindən keçdikcə insan anlayır ki, bu dünyanın heç bir neməti qəlbin əbədi həqiqət axtarışını tamamlamağa qadir deyil. Məhz həmin idrakın başladığı yerdə insanın daxilində başqa bir yol açılır: onu mənəvi kamilliyə, Yaradanına yaxınlığa və İlahi eşqə aparan yol.

İnsan dünyaya göz açdığı gündən etibarən bir axtarışın içindədir. O əvvəlcə yaşamaq, sonra böyümək, müəyyən bir mövqe qazanmaq, ailə qurmaq, övlad böyütmək, zəhmətinin bəhrəsini görmək istəyir. Bunların hər biri həyatın təbii ehtiyaclarıdır. İnsan çalışmalı, qurmalı, yaratmalı, ailəsinin rifahı və cəmiyyətin inkişafı üçün əlindən gələni etməlidir. Ancaq bütün bu istəklər bir məqamda təhlükəli həddə çata bilər: insan vasitəni məqsədə, dünyəvi qazancı həyatın yeganə mənasına çevirəndə. Onda sahib olmaq arzusu yaşamaq sevincini üstələyir, qazanc vicdanın qarşısına keçir, şöhrət həqiqətin səsini boğur. İnsan dünyanın nemətlərindən istifadə etmək əvəzinə, onların əsirinə çevrilir.

Fani dünyanın əsas sınağı da bundadır. O, insana hər zaman pis olanı yaxşı kimi göstərmir; bəzən yaxşı olanın ölçüsünü dəyişdirir. Sərvət ehtiyacları qarşılamaq üçün vasitə olduğu halda, insanın özünü başqalarından üstün görməsinə səbəb olur. Vəzifə xidmət etmək imkanı olduğu halda, şəxsi mənafenin alətinə çevrilir. Şöhrət görülən işin nəticəsi olmaq əvəzinə, insanın bütün düşüncəsini zəbt edir. Beləcə, insan sahib olduqlarını artırdıqca daxilindəki rahatlığın da artacağını düşünür, lakin çox vaxt əksini yaşayır. Çünki hər yeni arzu özündən sonra başqa bir arzu doğurur. Doymaq bilməyən nəfsin qarşısında dünyanın sərvətləri belə bir gün kifayətsiz görünür.

Bəs insan nə etməlidir? Dünyadan üz döndərib həyatın məsuliyyətlərindən uzaqlaşmalıdırmı? Əlbəttə, yox. Mənəvi yetkinlik dünyanı tərk etməkdə deyil, dünyanın içində özünü itirməməkdədir. İnsan halal zəhmətlə qazanc əldə edə, gözəl evdə yaşaya, övladlarının gələcəyini təmin edə, cəmiyyətdə hörmət qazana bilər. Əsas məsələ bunların heç birini həqiqətin fövqünə qaldırmamaqdır. Çünki insanın dəyərini sahib olduğu sərvət deyil, həmin sərvəti hansı yolla qazandığı və ondan necə istifadə etdiyi müəyyənləşdirir. Əldə etdiyi imkanlar başqalarının haqqına hörmət etməyə, ehtiyac sahiblərinə yardım göstərməyə, ailəsinə və cəmiyyətinə fayda verməyə xidmət edirsə, maddi nemət mənəvi məsuliyyətlə uzlaşır.

Həqiqətə doğru addımlamaq ilk növbədə insanın öz daxilindəki həqiqətlə üzləşməsindən başlayır. İnsan başqasının səhvini asanlıqla görür, haqsızlığını rahatlıqla müzakirə edir, nöqsanlarını bir-bir sadalayır. Ancaq özünə gələndə bəzən bəhanələrin arxasında gizlənir. Öz yanlışına haqq qazandırır, başqasından tələb etdiyi ədaləti özü göstərmir, başqasının qüsuruna sərt yanaşdığı halda öz nöqsanına güzəşt edir. Belə bir vəziyyətdə mənəvi yüksəlişdən danışmaq çətindir. Çünki insanın ən böyük maneəsi bəzən dünyanın cazibəsi deyil, özünü olduğu kimi görməkdən çəkinməsidir.

İnsan özünə qarşı dürüst olmağı bacardıqda daxilində yeni bir qapı açılır. O, səhvlərini etiraf etməyin zəiflik deyil, mənəvi cəsarət olduğunu anlayır. Hər şeyi bildiyini iddia etməkdənsə, öyrənməyə, hər zaman haqlı görünməkdənsə, həqiqəti qəbul etməyə üstünlük verir. Bu məqamda insanın daxili aləmində dəyişiklik başlayır. Qəlb tədricən qürurun ağırlığından azad olur, düşüncə daha aydın istiqamət alır. Həqiqət isə artıq yalnız başqalarından tələb edilən bir ölçü deyil, insanın öz həyatına tətbiq etdiyi mənəvi meyara çevrilir.

İlahi eşqə aparan yolun başlanğıcını da burada axtarmaq lazımdır. İlahi eşq yalnız insanın daxilində yaranan güclü bir duyğu deyil, onun bütün həyatına istiqamət verən mənəvi bağlılıqdır. Bu bağlılıq insanı öz nəfsinin hökmündən azad olmağa, yaxşı ilə pisi ayırmağa, haqqı şəxsi mənfəətdən üstün tutmağa çağırır. Allah sevgisi insanın qəlbində dərinləşdikcə, o, həyatın mənasını yalnız dünyəvi uğurlarda axtarmamağa başlayır. İnsan üçün əhəmiyyətli olan təkcə nə qədər qazandığı deyil, qazandıqlarının qarşısında vicdanını qoruyub-qorumadığıdır; təkcə nə qədər tanındığı deyil, başqalarının həyatında hansı yaxşı izləri qoyduğudur.

İlahi eşqin mahiyyəti insanı özündən uzaqlaşdırmaq deyil, onu mənəvi baxımdan yeniləməkdir. Bu eşq insanın qəlbində mərhəmət oyadır, ədalət hissini gücləndirir, onu başqasının ağrısına laqeyd qalmaqdan çəkindirir. Yaradanına yaxın olmaq istəyən insan yaratdıqlarına qarşı münasibətində də məsuliyyət daşıdığını dərk etməlidir. Başqasının haqqını tapdalamaqla, zəifin gücsüzlüyündən istifadə etməklə, kiminsə etibarını mənfəət naminə sarsıtmaqla mənəvi kamilliyə çatmaq mümkün deyil. İnsanın inancı onun davranışlarından ayrı düşəndə sözlə əməl arasında uçurum yaranır. Həmin uçurumu isə nə gözəl ifadələr, nə də zahiri görünüşlə doldurmaq mümkündür.

Bəzən insan dini anlayışları yalnız mərasimlər və müəyyən məkanlarla əlaqələndirir. Halbuki inancın insan həyatındakı təsiri gündəlik davranışlarda da görünməlidir. Ədalətli olmaq, əmanətə xəyanət etməmək, verdiyi sözün arxasında dayanmaq, valideynə hörmət göstərmək, övladın tərbiyəsinə məsuliyyətlə yanaşmaq, ehtiyac sahibinin halını anlamaq da mənəvi həyatın mühüm tərəfləridir. İbadətin insanda yaratdığı düşüncə və duyğular onun rəftarına təsir etmirsə, insan özünü yenidən hesaba çəkməlidir. Çünki həqiqi mənəviyyat yalnız insanın nə söylədiyində deyil, necə yaşadığında üzə çıxır.

Dua da bu mənəvi yolun mühüm dayaqlarından biridir. İnsan dua edərkən öz ehtiyaclarını, qorxularını, ümidlərini və arzularını Yaradanına açır. Bəzən dilə gətirdiyi sözlər onun daxilindəki duyğuların hamısını ifadə etməyə yetmir. Bəzən isə bir neçə səmimi kəlmə insanın bütün mənəvi dünyasını əks etdirir. Lakin duanın mənasını yalnız istəklərin gerçəkləşməsi ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. Dua insanı öz həyatına başqa gözlə baxmağa, səhvlərini dərk etməyə, səbirli olmağa və ümidini qorumağa da sövq edir.

Dua edən insan yalnız nələrisə əldə etmək istəməməli, həm də özündə nələrisə dəyişməyə hazır olmalıdır. Ədalət diləyən insan haqsızlıqdan uzaq durmalı, bağışlanma istəyən insan başqasının səhvinə qarşı mərhəmətli olmağı bacarmalı, doğru yol arzulayan insan öz seçiminə görə məsuliyyət daşımalıdır. Dua ilə əməl bir-birindən ayrı düşmədikdə insanın mənəvi dünyasında bütövlük yaranır. Belə bir bütövlük insanı həm Yaradanına bağlı saxlayır, həm də cəmiyyət qarşısında daşıdığı vəzifələri unutmağa qoymur.

Kəbə obrazı bu mənəvi axtarışda xüsusi məna daşıyır. Milyonlarla insanın üz tutduğu bu müqəddəs məkan insanın qəlbindəki inamı, ümidini və Allaha yaxınlıq arzusunu ifadə edən güclü rəmzdir. Kəbəyə yönələn baxış insanı yalnız uzaqdakı müqəddəsliyə deyil, öz daxilindəki mənəvi ehtiyaclara da nəzər salmağa çağırır. İnsan oraya hansı arzu ilə üz tutursa-tutsun, bu səfərin onun həyatında yaratdığı mənanı düşünməlidir. Əgər müqəddəsliyə doğru yönəlmək insanı daha təvazökar, daha mərhəmətli və daha ədalətli etmirsə, deməli, həmin mənəvi təcrübənin mahiyyəti üzərində yenidən düşünməyə ehtiyac var.

Ərafat isə insanın mənəvi hesabatını xatırladan müqəddəs məkan kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həcc ibadətində mühüm yer tutan Ərafat dua, tövbə, bağışlanma ümidi və insanın öz acizliyini dərk etməsi ilə əlaqələndirilir. İnsan həyatın müxtəlif mərhələlərində çox şey qazanır, çox şey itirir, müxtəlif uğurlara sevinir, çətinliklər qarşısında sınağa çəkilir. Ancaq bütün bu yaşantıların içində özünü hesaba çəkmək ehtiyacı dəyişmir. Ərafat düşüncəsi insanı həyatın ötəriliyini anlamağa, qəlbində daşıdığı kin və qürur yükünü azaltmağa, mənəvi təmizliyə can atmağa yönəldir.

Mənəvi səfərin məsafəsi kilometrlərlə ölçülmür. Bəzən insan uzaq bir ölkəyə gedir, müqəddəs məkanları ziyarət edir, lakin geri döndükdən sonra əvvəlki davranışlarını dəyişmir. Bəzən isə olduğu yerdə qalaraq öz daxilində böyük bir dönüş yaşayır. Bu, fiziki səfərlə mənəvi səfərin bir-birinə zidd olması demək deyil. Əksinə, müqəddəs məkanlara ziyarət insanın daxilindəki dəyişikliklə tamamlandıqda daha dərin məna qazanır. Əsas məsələ insanın haraya getməsi ilə yanaşı, həmin səfərdən hansı düşüncə və məsuliyyətlə qayıtmasıdır.

İlahi eşq haqqında düşünərkən sözün məsuliyyətini də unutmamaq lazımdır. Söz insanın daxilindəki dünyanı ifadə edir, bəzən başqasının qəlbinə toxunur, bəzən düşüncəsində yeni bir yol açır. Şeir, esse və digər yazılar insanın mənəvi axtarışını ifadə etmək üçün imkan yaradır. Ancaq yazılan sözün dəyəri yalnız bədii gözəlliyində deyil, onun oyatdığı düşüncədə, daşıdığı səmimiyyətdə və insanı hansı istiqamətə yönəltməsindədir. Söz insanı həqiqətə yaxınlaşdırırsa, vicdanını oyadırsa, mərhəmətini artırırsa, öz mənəvi missiyasını yerinə yetirmiş olur.

Hər bir oxucu yazılan fikri öz həyat təcrübəsinə uyğun anlayır. Bir insan üçün adi görünən fikir başqası üçün uzun müddət düşündürücü ola bilər. Buna görə də mənəvi mövzuda yazılan hər mətnin hamı tərəfindən eyni cür qəbul edilməsini gözləmək doğru deyil. Əsas məsələ duyğunu süni şəkildə böyütmək deyil, onu səmimi və inandırıcı ifadə etməkdir. Həqiqi söz oxucunu düşünməyə dəvət edir, ona hazır hökm verməkdənsə, öz həyatına nəzər salmaq imkanı yaradır.

Fani dünyanın cazibəsi insanın həyatından heç vaxt tamamilə çəkilməyəcək. Arzular, istəklər, maddi ehtiyaclar, uğur qazanmaq həvəsi insan varlığının bir hissəsidir. Məsələ bu istəklərin mövcudluğunda deyil, insanın onlara necə münasibət göstərməsindədir. İnsan öz arzularını idarə etməyi bacarmalı, qazancını vicdanının ölçüsünə tabe etməli, əldə etdiyi imkanları məsuliyyətlə dəyərləndirməlidir. Dünya ilə mənəviyyat arasında seçim etmək həmişə dünyadan imtina etmək demək deyil; çox vaxt bu seçim dünyanın içində hansı dəyərlərlə yaşayacağımızı müəyyənləşdirməkdir.

Həyatın ötəriliyi insana ümidsizlik gətirməməlidir. Əksinə, zamanın məhdudluğu hər anın qiymətini artırır. İnsan ömrünün sonsuz olmadığını dərk etdikdə, onu mənasız mübahisələrə, bitib-tükənməyən qısqanclıqlara, başqalarından üstün görünmək cəhdlərinə sərf etməməyin vacibliyini anlayır. Qəlb qırmaq asandır, qırılmış qəlbi bərpa etmək isə bəzən illər tələb edir. Haqsızlıq etmək bir anın işi ola bilər, amma onun yaratdığı ağrı uzun müddət davam edər. Buna görə insan hər addımının, hər sözünün və hər qərarının başqalarının həyatına necə təsir etdiyini düşünməlidir.

Bəlkə də insanın mənəvi ucalığı elə bu sadə həqiqətlərin dərkində gizlənir. Böyük görünməkdən daha çox yaxşı olmaq, haqlı çıxmaqdan daha çox həqiqəti qorumaq, başqasını mühakimə etməkdən daha çox özünü hesaba çəkmək, qazandığını artırmaqdan daha çox onunla fayda yaratmaq... Bunlar zahirən sadə görünə bilər, lakin insanın daxilində böyük iradə və davamlı səy tələb edir. Çünki nəfsin istəklərinə sərhəd qoymaq, öz səhvini qəbul etmək və haqlı olduğu halda belə mərhəməti qorumaq mənəvi yetkinliyin əlamətlərindəndir.

İlahi eşq insanın bütün bu sınaqlardan keçərkən üz tutduğu mənəvi həqiqətdir. Bu eşq insanı fani dünyanın içində yaşadığı halda onun ötəriliyinə aldanmamağa, sahib olduqlarının qədrini bilməyə, lakin onlara bağlanıb özünü itirməməyə çağırır. İnsan dünyada qurduğu evlə, yetişdirdiyi övladla, gördüyü işlə, qazandığı hörmətlə xatırlana bilər. Ancaq bütün bunların mənəvi dəyəri insanın hansı niyyətlə yaşamasından, hansı haqqı qorumasından və kimlərin həyatına yaxşılıq gətirməsindən də asılıdır.

Mənim üçün İlahi eşq insanın qəlbində başlayan, əməllərində təsdiqini tapan və ömrünün mənasına çevrilən bir axtarışdır. Bu axtarış insanı özündən üstün bir həqiqətə bağlayır, onu vicdanının qarşısında məsuliyyətli olmağa çağırır. İnsan hər zaman bütün suallarına cavab tapa bilməz, lakin doğru suallar verməkdən, özünü yeniləməkdən, səhvlərindən nəticə çıxarmaqdan və mənəvi cəhətdən yüksəlməyə çalışmaqdan vaz keçməməlidir.

Fani dünyanın yolları çoxdur, lakin hər yol insanı həqiqətə aparmır. Bəzən insan irəli getdiyini düşünərək mənəvi baxımdan geriyə çəkilir; bəzən isə kiçik bir yaxşılıq, səmimi bir etiraf, qorunan bir haqq onun həyatında böyük dəyişiklik yaradır. Əsas məsələ hansı istiqamətdə addımladığımızı dərk etməkdir. Çünki insanın həqiqi qazancı yalnız əlində saxladıqları deyil, ömrü boyunca qoruyub yaşatdığı mənəvi dəyərlərdir.

Dünya ötəridir, amma insanın bu dünyada göstərdiyi yaxşılıq, qoruduğu haqq və başqalarının qəlbində buraxdığı mərhəmət izi onun həyatına məna verir. İlahi eşqə doğru addımlamaq da məhz bu mənanı axtarmaqdır: fani olanın cazibəsinə aldanmadan həqiqətə yönəlmək, inancı əxlaqla, duanı məsuliyyətlə, sözü əməllə tamamlamaq.

Çünki insanın ucalığı sahib olduğu məkanla, sərvətlə və şöhrətlə deyil, qəlbinin hansı həqiqətə bağlılığı və həyatını hansı dəyərlər üzərində qurması ilə ölçülür. Mənəvi səfərin ən qiymətli nəticəsi də insanın yolun sonunda özünü daha təmiz, daha mərhəmətli və daha vicdanlı bir insan kimi yetişdirməyə çalışmasıdır.