Bəxtiyar Vahabzadənin “Baş çıxarmaq həm çətindir, həm asan...” misrası ilə başlayan bu şeiri, dərin fəlsəfi düşüncələrlə zəngin, insanın dünya ilə olan mürəkkəb münasibətlərini aydın şəkildə əks etdirən poetik bir manifestdir. Şairin 100 illiyi münasibətilə onun yaradıcılığına nəzər salmaq, xüsusilə bu şeiri təhlil etmək, yalnız ədəbiyyatın deyil, həm də milli və mənəvi yaddaşımızın bir hissəsinə işıq salmaq deməkdir.

Şeirdə əsas mövzu – dünyanın ikili mahiyyəti, insanın bu dünyadakı yerini tapmaq uğrunda apardığı mübarizə və həyatın keçiciliyi ilə barışmaqdır. Artıq ilk beytdən Bəxtiyar Vahabzadə oxucuya həm metafizik, həm də sosial bir həqiqəti çatdırır:

Baş çıxarmaq həm çətindir, həm asan, İblisindən, mələyindən dünyanın.

Bu misralar dünyanın həm qaranlıq, həm nurlu tərəfini göstərir. Həyatda istiqamət seçmək, doğru ilə yanlışı ayırd etmək asan görünsə də, əslində bu, insanın iradəsinə və mənəvi gücünə bağlı olan mürəkkəb bir prosesdir. Dünya, içində həm mələyi, həm də iblisi daşıyan, aldatma və paklıq arasında salınıb qalan bir meydandır.

“Adəm satdı bir buğdaya cənnəti” misrası isə dini bir metaforla insanın zəifliyinə, ehtirasa uduzmasına, maddi bir şey uğrunda mənəvi ucalıqdan keçməsinə istinad edir. Burada dünya bir tələ kimi təqdim olunur, insan isə bu tələnin içində çıxış yolu axtaran varlıqdır.

Növbəti bənddə şair insanın iç dünyasını ön plana çıxarır:

Nə gözəldir, ürək geniş, söz açıq, Yaşamadım bir sevdanı yarımçıq.

Burada Bəxtiyar müəllim öz prinsiplərini də poetik şəkildə ifadə edir. Əsl insan, onun nəzərində, sözü açıq, sevdası bütöv, iradəsi qəti olan insandır. Həyatda tamlıq, dürüstlük, sevgi və mərdlik şairin poetik dünyasının əsas dayaqlarıdır. Bu xüsusiyyətlərə sahib insan isə dünyanın “ələyindən” keçə biləcək qədər dəyərli və möhkəmdir.

Üçüncü bənddə həyatın çətinlikləri ilə mübarizə, amallar uğrunda çəkilən əzablar şairin həyat təcrübəsi ilə yoğrulub:

Arzum üçün mələyən bir cüyürdüm,

O təpədən bu təpəyə yüyürdüm.

Bu misralarda yorulmaq bilməyən bir ruh, davamlı axtarış və azadlıq həvəsi hiss olunur. Şair həyatın hər bucağında öz idealını, öz həqiqətini axtarıb. “Nə gördüm beşiyindən, bələyindən dünyanın?”- deyə soruşur və bununla da dünyanın adətən təqdim etdiyi “sakit həyat”, “rahatlıq” anlayışlarını tənqid edir. Dünyanın hər mərhələsi – doğumdan ölümlə nəticələnən həyat yolu – insan üçün tələ, mübarizə və sınaqdır.

Nəhayət, son bənddə həyatın faniliyi ilə barışmaq və bu dünyaya bağlanmamağın zəruriliyi vurğulanır:

Ey Bəxtiyar, zaman ömrü əridər,

O dünyaya köçməmişdən çürüdər.

Burada şair öz adı ilə müraciət edərək bir növ özünə hesabat verir. Zaman, həyatın ən sərt hakimidir – insanı köçməmişdən çürüdər, yəni ölüm həyatdan əvvəl gəlir, insanı tükəndirir. “Arxasınca palaz kimi sürüdər,

Bərk yapışsan ətəyindən dünyanın” misrası isə insana açıq bir xəbərdarlıqdır – dünyaya çox bağlanma, çünki o səni istədiyin yerə aparmaz, sadəcə ardınca sürüyər.

Nəticə olaraq, bu şeir yalnız Bəxtiyar Vahabzadənin poetik ustalığının deyil, həm də onun mənəvi fəlsəfəsinin təcəssümüdür. Onun poeziyasında həyat həqiqətləri, xalq sevgisi, milli kimlik və ilahi düşüncə bir-birinə sıx bağlanır. Şairin 100 illiyində onu yad edərkən, yalnız onun sözlərinə deyil, ruhuna, fikrinə, özümüzdə yaratdığı oyanışa da diqqət yetirməliyik.

Vahabzadə deyirdi: “Şair olmaq çətin deyil, insan olmaq çətindir.” Bu şeir – onun həm şair, həm də böyük insan olduğunun canlı sübutudur.

Sevil Azadqızı

Azərbaycan dill və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlilçi-tənqidçi. Yazar-publisist