İnsan mədəniyyətinin ən mühüm göstəricilərindən biri sözə və susmağa olan münasibətidir. Söz insanın daxili aləminin, düşüncəsinin, niyyətinin aynasıdır. Susmaq isə hər zaman boşluq deyil, çox vaxt dərinlik, hikmət və özünə hakim olmağın ifadəsidir. Cəmiyyətin mənəvi səviyyəsi, insanların bir-biri ilə ünsiyyəti, hörmət və anlayış mühiti məhz söz və susmaq mədəniyyətindən qidalanır.

Söz insanı ucaldan da, endirən də bir qüvvədir. Yerində deyilmiş bir söz könüllər alar, yaraları sağaldar, ümid verər. Lakin düşünülmədən, məsuliyyətsiz şəkildə deyilmiş söz münasibətləri poza, qəlbləri qıra, illərlə qurulan bağları bir anda dağıda bilər. Buna görə də söz mədəniyyəti ilk növbədə düşünmə mədəniyyətidir. İnsan danışmazdan əvvəl fikrinin doğru, faydalı və zəruri olub-olmadığını ölçüb-biçməyi bacarmalıdır.

Susmaq mədəniyyəti isə çox vaxt yanlış anlaşılır. Bəziləri susmağı acizlik, qorxaqlıq kimi qiymətləndirir. Halbuki susmaq böyük daxili gücün göstəricisidir. Hər deyilənə cavab verməmək, hər mübahisəyə girməmək, yersiz sözlərdən çəkinmək insanın özünə və qarşısındakına hörmətindən irəli gəlir. Atalar demişkən, “Söz gümüşdürsə, sükut qızıldır.” Bu deyim susmağın bəzən sözdən daha dəyərli olduğunu açıq şəkildə ifadə edir.

Söz və susmaq mədəniyyəti ailədən başlayır. Ailədə uşağa necə danışılırsa, o da gələcəkdə cəmiyyətə o şəkildə müraciət edir. Hörmətlə deyilən söz, səbirli dinləmə, qışqırıqdan və təhqirdən uzaq ünsiyyət uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Məktəbdə, iş yerində, ictimai mühitdə də bu mədəniyyət davam etməlidir. İnsanlar bir-birini dinləməyi, fərqli fikirlərə dözümlə yanaşmağı öyrənmədikcə sağlam cəmiyyət qurmaq mümkün deyil.

Müasir dövrdə söz mədəniyyəti xüsusilə sınaq qarşısındadır. Sosial şəbəkələrdə düşünülmədən yazılan fikirlər, təhqiramiz ifadələr, əsassız ittihamlar sözün dəyərini azaldır. Burada susmaq mədəniyyəti daha da önəm qazanır. Hər yazılanı cavablandırmaq, hər müzakirəyə qoşulmaq məcburiyyəti yoxdur. Bəzən ən doğru mövqe susmaq, səssiz qalmaq və mənasız polemikadan uzaq durmaqdır.

Nəticə olaraq, söz və susmaq mədəniyyəti insanın mənəvi yetkinliyinin əsas göstəricilərindəndir. Yerində deyilən söz cəmiyyəti irəli aparar, yersiz söz isə geriyə çəkər. Yerində susmaq müdriklikdir, yersiz susmaq isə məsuliyyətsizlik ola bilər. Əsas məsələ bu ikisi arasında düzgün tarazlığı qoruya bilməkdir. Sözümüzlə qəlb sındırmamaq, susmağımızla haqsızlığa şərik olmamaq hər bir insanın mənəvi borcudur. Məhz bu mədəniyyət formalaşdıqda daha anlayışlı, daha hörmətli və daha sağlam bir cəmiyyət yaranar.