Vicdan və əxlaq insan varlığının görünməyən, lakin bütün davranışlarını istiqamətləndirən iki əsas sütunudur. İnsan yalnız bioloji varlıq deyil, o həm də mənəvi mahiyyət daşıyır və bu mənəvi mahiyyətin mərkəzində vicdan dayanır. Vicdan insanın daxilindəki səssiz hakimdir, o heç bir qanun kitabına baxmadan yaxşı ilə pisi ayırd etməyi bacarır və insanı doğruya çağırır. Əxlaq isə bu daxili çağırışın cəmiyyətdə formaya düşmüş qaydalar sistemidir, yəni vicdanın sosial müstəvidə təzahürüdür. Əgər vicdan fərdi mühakimə gücüdürsə, əxlaq onun ictimai nizamda ifadəsidir. İnsan tarix boyu müxtəlif qanunlar yaratmış, dövlətlər qurmuş, ideologiyalar formalaşdırmışdır, lakin bütün bu sistemlərin davamlılığı məhz vicdan və əxlaqa bağlı olmuşdur.

Vicdanın olmadığı yerdə qanun qorxuya çevrilir, əxlaqın olmadığı cəmiyyətdə isə azadlıq anarxiyaya dönür. Bu baxımdan vicdan və əxlaq sadəcə fərdi xüsusiyyət deyil, həm də ictimai sabitliyin əsas şərtidir. Qədim dövrlərdən etibarən mütəfəkkirlər vicdan və əxlaq məsələsinə xüsusi diqqət yetirmişlər. Məsələn, Aristotel əxlaqı insanın kamilliyə doğru yönəlmiş şüurlu fəaliyyəti kimi izah edir və fəziləti həyatın əsas məqsədi hesab edirdi. Onun fikrincə, insan yaxşı vərdişlər qazanaraq əxlaqi kamilliyə çatır və bu proses daxili məsuliyyət hissi ilə bağlıdır. Daha sonra Immanuel Kant vicdanı insanın daxilindəki qəti əxlaqi qanun kimi dəyərləndirərək bildirmişdir ki, insan elə davranmalıdır ki, onun hərəkəti ümumi qanuna çevrilə bilsin. Bu fikir göstərir ki, əxlaq təkcə fərdi maraq deyil, ümumbəşəri məsuliyyətdir.

Şərq düşüncəsində də vicdan və əxlaq mərkəzi mövqe tutur və insanın kamilliyi daxili təmizlənmə ilə əlaqələndirilir. İslam fəlsəfəsində vicdan Allah qarşısında məsuliyyət hissi ilə birləşdirilir və insanın hər bir əməli mənəvi hesabat kontekstində dəyərləndirilir. Beləliklə, vicdan insanı təkcə cəmiyyət qarşısında deyil, həm də ali həqiqət qarşısında cavabdeh edir. Müasir dünyada texnologiyanın sürətli inkişafı, maddi dəyərlərin ön plana keçməsi və fərdiyyətçiliyin artması vicdan və əxlaq məsələsini daha da aktuallaşdırmışdır. Çünki informasiya bolluğu insanı daha məlumatlı etsə də, onu daha vicdanlı etməyə zəmanət vermir. Əksinə, əgər mənəvi dayaqlar zəifləyərsə, bilik gücə, güc isə zülmə çevrilə bilər. Bu səbəbdən vicdan bilikdən öncə gələn bir ölçüdür və əxlaq biliyin istiqamətini müəyyən edən kompasdır. Ailə institutunda vicdan və əxlaq uşağın formalaşmasında həlledici rol oynayır.

Uşaq valideynin davranışında gördüyü ədaləti, mərhəməti və dürüstlüyü mənimsəyir və bu keyfiyyətlər onun xarakterinin təməlini təşkil edir. Əgər ailədə yalan normaya çevrilərsə, cəmiyyətdə dürüstlük gözləmək çətin olar. Təhsil sistemi də yalnız bilik ötürməklə kifayətlənməməli, əxlaqi tərbiyəni prioritet saymalıdır. Çünki savadlı, lakin vicdansız insan cəmiyyət üçün təhlükəli ola bilər, amma vicdanlı və əxlaqlı insan cəmiyyətin dayağıdır. Vicdan insanın daxili azadlığını qoruyur, çünki o, insanı səhv etdikdə narahat edir və düz yola qayıtmağa sövq edir. Bu narahatlıq cəza deyil, əksinə, mənəvi dirçəliş üçün imkandır. Əxlaq isə bu dirçəlişi davamlı davranışa çevirir və insanın həyat tərzini formalaşdırır. Həyatda qarşılaşılan çətin seçimlərdə məhz vicdan son sözünü deyir. Maddi qazanc ilə ədalət arasında seçim ediləndə, şəxsi maraq ilə ümumi xeyir toqquşanda vicdan sınağa çəkilir. Bu sınaq insanın həqiqi dəyərini üzə çıxarır.

Cəmiyyətin inkişafı yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçülə bilməz, onun həqiqi inkişaf səviyyəsi vətəndaşlarının vicdanlı və əxlaqlı davranışı ilə müəyyən olunur. Əgər insanlar bir-birinə güvənirsə, bu güvənin təməlində əxlaq dayanır. Əgər bir cəmiyyətdə ədalət hissi güclüdürsə, bu vicdanın kollektiv təzahürüdür. Vicdan və əxlaq olmadan sevgi də dayanıqlı olmaz, çünki sevgi fədakarlıq və məsuliyyət tələb edir. Bu məsuliyyət isə daxili əxlaqi ölçü ilə tənzimlənir. İnsan öz vicdanı ilə barışıq içində yaşayanda daxili harmoniya tapır və bu harmoniya onun həyatına mənəvi dərinlik qatır. Əks halda, zahiri uğur olsa belə, daxili boşluq qaçılmazdır.

Nəticə olaraq demək olar ki, vicdan və əxlaq həyatın görünməyən, lakin ən təsirli qüvvəsidir. Onlar insanı insan edən, cəmiyyəti cəmiyyət edən əsas dayaqlardır. Maddi sərvətlər zamanla dəyişə bilər, siyasi sistemlər süqut edə bilər, lakin vicdan və əxlaqın dəyəri dəyişməz qalır. İnsan öz daxilində bu iki xəzinəni qoruduqca həm fərdi, həm də ictimai həyat sağlam və davamlı olacaqdır. Buna görə də vicdanı susdurmamaq, əxlaqı zəiflətməmək hər bir insanın ən ali vəzifəsidir.

Sevil Azadqızı