Buludların budaqları sallanıb,

Yarpaqların yanaqları xallanıb...

Zirvələr də ada-budda çallanıb -

Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...

Yığıb qurtarmamış qarışqa dənin,

Ayağı açıldı dumanın, çənin...

Üzündə ümidlər gülməmiş sənin -

Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...

Yola çevrilməmiş salınan cığır,

Tökülən ləçəklər könüllər sıxır...

Hər küncdən, bucaqdan bir payız çıxır -

Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...

Saralan vərəqə çevrilir dünən,

Yalnız xatirədi geriyə dönən.

Bir də ürəyimdi hələlik dinən -

Tələsdi bu payız, yaman tələsdi...

Şeirin bədii təhlili:

Əbülfət Mədətoğlunun bu poetik nümunəsi ilk baxışdan klassik bir təbiət təsviri kimi görünsə də, əslində insan ömrünün, qəfil ötən zamanın və yarımçıq qalmış ümidlərin dərin fəlsəfi mənzərəsidir. Müəllif fəsillərin dəyişməsini sadəcə iqlim hadisəsi kimi deyil, birbaşa insan ruhunun daxili sarsıntıları və təlatümləri ilə paralel şəkildə təqdim edir.

Şeirin bədii toxumasında diqqəti çəkən ilk məqam orijinal metaforalar və rəngarəng təbiət təsvirləridir. "Buludların budaqları sallanıb", "yarpaqların yanaqları xallanıb" kimi ifadələr həm güclü bədii təyindir, həm de səs ahəngi (alliterasiya) baxımından misralara xüsusi bir musiqililik qatır. Şair təbiəti canlı bir varlıq kimi canlandırır, lakin bu canlılıq sevinclə deyil, qəfil gələn payızın gətirdiyi bir təlaş və həyəcanla yüklənib.

Əsərin əsas fəlsəfi yükünü "yarımçıqlıq" və "hazırlıqsızlıq" motivi təşkil edir. Qarışqanın dənini yığıb qurtarmaması, salınan cığırın hələ yola çevrilə bilməməsi əslində insanın bu dünyadakı reallaşdıra bilmədiyi arzularına, vaxtsız gələn itkilərə və qocalığa işarədir. İnsan sanki ömrün bu mərhələsinə hələ hazır deyil, "üzündə ümidlər gülməmiş" ömrün payızı qapını kəsir.

Burada zamanın amansızlığı fəsil fonunda ustalıqla ümumiləşdirilir. Son bənddə isə şeir tamamilə fərdi-psixoloji müstəviyə keçir. "Saralan vərəqə çevrilir dünən" misrası keçmişin, xatirələrin əlçatmazlığını və zamanın hər şeyi öz ağuşuna alıb apardığını ifadə edir. Bu qarmaqarışıq və tələsik dünyada hələ də "dinən", müqavimət göstərən tək bir nəsnə qalır – o da şairin ürəyidir.

Ritmik şəkildə təkrarlanan "Tələsdi bu payız, yaman tələsdi..." rədif-misrası isə həm şeirin daxili tempini tənzimləyir, həm də oxucunun qəlbində o qaçılmaz təəssüf hissini, vaxtın darlığı duyğusunu daha da dərinləşdirir. Yığcam şəkildə desək, bu şeir təbiətlə insan taleyinin bədiiləşmiş vəhdətidir və daxili musiqisi, səmimi pafosu ilə oxucunu öz fəlsəfi düşüncələrinə ortaq etməyi bacarır.