Var olmaq sadəcə fiziki məkanda yer tutmaq, zamanın axarında bioloji bir nöqtə olmaq demək deyil. İnsan varlığının ən dərin qatı onun hiss etmək, dərk etmək və ən əsası, sevmək qabiliyyəti ilə ölçülür. Qədim filosoflardan bəri metafizika görünən dünyanın arxasındakı mütləq həqiqəti, varlığın ilkin səbəblərini axtaran bir sahə olmuşdur. Bu axtarışın mərkəzində isə həmişə bir qüvvə dayanır, Sevgi. Sevgi sadəcə iki insanın bir-birinə duyduğu emosional bağ deyil, o, varlığın strukturunu bir arada tutan, maddəni ruha çevirən, insanı öz kiçik mənliyindən çıxarıb kainatın böyüklüyünə qovuşduran metafizik bir körpüdür.

Cənubun füsunkar poeziya ocağı Lənkəranın torpağından, dənizindən və dumanından yoğrulmuş şair Vaqif Hüseynovun yaradıcılığı məhz bu metafizik axının bariz nümunəsidir. Onun sevgi lirikası ilk baxışda sadə, xalq dilinə yaxın görünsə də, sətirlərin alt qatında insanın varlıq problemi, ruhun tənhalığı və sevgi vasitəsilə yenidən doğulma prosesi gizlənir. Bu yazıda sevgi və varlığın metafizik əlaqəsini şairin misraları işığında bənd-bənd araşdıracağıq.Metafizikada insanın ən böyük dramı onun öz mənliyi ilə kainat arasındakı sərhədi aşmaq istəyidir. İnsan sevdiyi an öz daxili coğrafiyasını tərk edir, başqa bir varlığın içində əriyir. Vaqif Hüseynov bu prosesi insanın özündən qopması, varlıq asılılığı kimi təsvir edir:

"Bir sevda ağlayır mənim içimdə,

Nə qədrini bildim, nə duya bildim.

Elə bağlandım ki, sənə, a bədbəxt,

Özümü özümdən qopara bildim..."

Bu misralarda sevgi bir işğalçı kimi deyil, varlığın əsasını dəyişdirən bir qüvvə kimi çıxış edir. "Özümü özümdən qopara bildim" ifadəsi, fəlsəfi mənada, eqonun məhvi və onun yerinə böyük bir "Sən" fəlsəfəsinin gəlməsidir. Bu qopma reallaşdıqda, sevgi zamansız bir izə çevrilir:

"Sən mənim ömrümdə elə bir izsən,

Nə silmək mümkündür, nə unutmaq yar.

Mən səni sevirəm sən bilməsən də,

Bu eşqin gizli bir fədakarlığı var."

Varlığın fədakarlıqla eyniləşdirilməsi sevgini qarşılıq gözlənilən bir hissdən çıxarıb, mütləq varlıq səviyyəsinə qaldırır. Qarşı tərəf bilməsə belə, o sevgi var, deməli, aşiqin ruhu da o sevginin işığında mövcuddur.

Metafizikada makrokosmos (kainat) ilə mikrokosmos (insan) həmişə vəhdətdədir. Vaqif Hüseynov poeziyasında Lənkəran, cənub təbiəti sadəcə bir coğrafiya deyil, sevgilinin varlığı ilə canlanan canlı bir orqanizmdir. Şair obyekti təbiətlə eyniləşdirir:

"Gözlərin bənzəyir cənub dənizinə,

Baxdıqca batıram o dərinlikdə.

Lənkəran yağışı yağır eyvana,

Mən isə yanıram bu gəncliyimdə..."

Dənizin dərinliyi ruhun sonsuzluğunu, yağış isə varlığın təmizlənmə və yenilənmə ritmini simvolizə edir. Bu təbiət hadisələri aşiqin daxili aləminin fiziki təzahürüdür. Sevgi kainatın nəfəsinə çevrilir:

"Sənin gülüşündə bahar nəfəsi,

Səsində cənubun dəniz nəğməsi.

Sən elə bir eşqin ülvi töhfəsi,

Səni sevmək özü bir səadətdir."

Burada "ülvi töhfə" ifadəsi sevginin yer üzünə aid olmadığını, onun metafizik, səmavi bir mənşəyə malik olduğunu vurğulayır. Sevmək, bir ibadət fəaliyyəti kimi, varlığın ən ali şəkildə dərkidir.

İnsan yaradılış etibarilə bu dünyada tənhadır. Bu tənhalıqdan qurtulmağın yeganə yolu başqa bir ruhla birləşməkdir. Bu birləşmə baş verdikdə və ya yarımçıq qaldıqda, zaman və məkan dözülməz bir zindana, qəfəsə çevrilir:

"Gözlərim yollarda, qulağım səsdə,

Bir xəbər gözlədim hər gələn kəsdən.

Ruhum qəfəsdədir, canım xəstədə,

Sən mənim könlümün ixtiyarısan."

"Ruhun qəfəsdə olması" bədənin və maddi dünyanın məhdudiyyətlərini ifadə edir. Sevgilinin yoxluğu varlığın xəstəliyidir. Çünki sevgisiz qalan insan qaranlıqdadır, o yalnız sevdiyinin nuru ilə işıqlana bilər:

"Ömür gəlib keçir bir karvan kimi,

Sənsiz dolanaram bir nadan kimi.

Alışıb yanaram pərvanə kimi,

Sən bu qaranlığın şəfəqlərisən."

Pərvanə və atəş metaforası klassik şərq irfanından gələn dərin metafizik mənaya malikdir. Pərvanə işığa tərəf qaçır, çünki onun varlığının mənası o atəşdə yanıb yox olmaqdır. Vaqif Hüseynov bu ənənəni müasir cənub nəfəsi ilə yenidən canlandırır.

Məhəbbət sabit bir hiss deyil, o, insanı yıxıb yenidən tikən bir tufandır. Varlığın köhnə formaları dağılmalıdır ki, sevgi daxilində yeni bir insan doğulsun. Şair bu qorxunu və daxili çırpıntını belə ifadə edir:

"Nə olar, könlümün səsinə səs ver,

Bu qədər soyuqluq yaraşmır sənə.

Ötən günlərimiz bir şirin əsər,

O parlaq günləri qaytar sən mənə."

Aşiq sevdiyindən gələn soyuqluqla üzləşəndə varlığının təhlükədə olduğunu hiss edir. Həsrət ruhu didib-parçalayan bir qüvvədir:

"Qorxuram, bu atəş birdən sönəcək,

Bu sevgi nağılı dərdə dönəcək.

Sən getsən, bu dünya mənə dar gələr,

Həsrətin qəlbimi söküb-didəcək."

"Dünyanın dar gəlməsi" — məkanın öz fiziki ölçülərini itirməsi deməkdir. Sevgilisiz qalan insan üçün milyardlarla kilometrlik kainat bir hücrə qədər kiçilir. Bu, məkanın fiziki deyil, psixoloji və metafizik dərkidir.

Xətti zaman (keçmiş, indiki, gələcək) maddi dünyaya aiddir. Sevgi zamanı isə ssenarisizdir, o, əbədiyyətdir. Vaqif Hüseynov sevgilini ömrün həm əvvəli, həm də sonu elan edərkən zamanın bu metafizik qanununa toxunur:

"Sənsiz bu yolların dumanı, çəni,

Sınıb ürəyimin qolu-budağı.

Bir dəfə səsləsən, taparam səni,

Gəzərəm hüsnünü dərəni, dağı."

Ruh daxili bir intuitiv güclə (səsləmə ilə) dərhal hərəkətə keçir. Coğrafi maneələr (dərə, dağ) əhəmiyyətini itirir, çünki ruh üçün məsafə yoxdur. Sevgili varlığın mərkəzindədir:

"Könül mülkümdəsən bir sultan kimi,

Sən mənim ilkimsən, sonumsan mənim.

Dolanma başıma bir tufan kimi,

Sən axar çayımsan, qonumsan mənim."

İlk və son olmaq, Alfa və Omeqa olmaq deməkdir. Varlığın başlanğıcı da, gələcəyi son nöqtəsi də eyni varlıqla bağlanırsa, deməli, o varlıq artıq aşiqin ilahisinə çevrilmişdir.

Gecə, insan varlığının öz-özü ilə baş-başa qaldığı, maskaların düşdüyü andır. Lənkəran gecələri şairin poeziyasında kosmik bir sükutun və bu sükutda əks-səda doğuran sevginin simvoludur:

"Yenə xəyalına sığınıb qaldım,

Lənkəran gecəsi sükuta dalıb.

Mən səni özümə bir nəfəs sandım,

Gör sənin həsrətin nə günə salıb."

Həsrət insanı fiziki olaraq tükətsə də, ruhun gözü ilə baxdıqda dəniz və ulduzlar bu sevgiyə şahidlik edir, onu təsdiqləyir:

"Dənizin ləpəsi pıçıldayır bax,

Deyir ki, bu sevda bitməz, tükənməz.

Göydə ulduzlar da yanır çıraqtək,

Sənsiz ürəyimin alovu sönməz."

Kainatın (dəniz, ulduzlar) bu sevdada iştirak etməsi sevginin fərdi xarakterdən çıxıb ümumdünya, kosmik bir qanunauyğunluğa çevrilməsini göstərir.

İnsan bəzən sevginin gətirdiyi mütləq həqiqəti gec dərk edir. Lakin bu dərketmə gec olsa da, onun metafizik dəyərini azaltmır. Çünki sevgi reallığında "gecikmək" anlayışı nisbidir:

"Bir vaxt bu sevginin qədrini bilmək,

Nə qədər çətinmiş, vaxtında duya bilmədim.

İndi tək təsəllim rəsminə gülmək,

Mən səni özümdən ayıra bilmədim."

Fiziki ayrılıq baş versə də, ruhsal olaraq ayrılmaq qeyri-mümkündür. Maddi varlıq (şəkil) yalnız bir vasitədir, əslində isə sevgili daxili bir rəzdir, sirdir:

"Hardasan, ey mənim baharım, yazım,

Sənsiz bu ömrün də dadı qalmayıb.

Sənə əyan olsun bu sırıq, razım,

Səndən savayı bir adım qalmayıb."

"Adın qalmaması", aşiqin öz kimliyini tamamilə itirməsi və sevgilinin varlığında fəna tapması (yox olması) deməkdir. Bu, sufilikdəki "Fəna fillah" məqamının dünyəvi sevgidəki təzahürüdür.

Hər bir varlıq öz yaradılış nöqtəsinə qayıtmaq istəyir. İnsanın ruhu sevgilisindən ayrılıbsa, onun bütün varlığı o mərkəzə qayıdış ümidi ilə yaşayır. Qayıdış bir xilasdır:

"Yolların daşlıdır, gəlməkmi olmur?

Könlünün qapısı bağlımı qalıb?

Sənsiz bu gözlərin yaşı bəs qurumur?

Ömrümün baharı qışamı qalıb?"

Bu suallar əslində qarşı tərəfə deyil, taleyin özünədir. Varlığın qışdan bahara keçməsi sevgilinin geri dönüşünə bağlıdır. Çünki əsl səadət yalnız o varlığın bəxş etdiyi enerjidə gizlənir:

"Dön gəl, bu həsrətə birdəfəlik son qoy,

Ürəyim sənindir, sənə əmanət.

Sən mənə bəxş elə o sevdalı boy,

Bu eşqin sonu da olsun səadət."

Sevgi olmadıqda maddi dünya öz rəngini itirir. Metafizik mənada obyektlər yalnız bizim onlara yüklədiyimiz məna ilə mövcuddur. Əgər içimizdəki sevgi işığı sönərsə, xarici dünyadakı bağlar da solar:

"Saralıb-solubdur bağın gülləri,

Sənsiz bu fəsillər mənə payızdır.

Yadıma düşəndə şirin dillərin,

Bilirəm, bu dünya sənsiz yalqızdır."

Dünyanın yalqızlığı aşiqin yalqızlığının makrokosmik əksidir. Xəyal dumanlar içində dolaşarkən, sevgilinin adı elementlərə (əsən yellərə) yazılır:

"Boylanıb baxıram keçən günlərə,

Xəyalım dolaşır duman içində.

Adını yazmışam əsən yellərə,

Gözüm səni axtarır hər an içində."

Zamanın "hər anı" daxili bir axtarışla doludur. Bu axtarış var olmağın yeganə şərtidir.

Vaqif Hüseynov yaradıcılığında sevgi heç vaxt təsadüfi bir qarşılaşma sayılmır. O, taleyin bəxş etdiyi ilahi bir hədiyyədir. Hədiyyə olan yerdə isə minnətdarlıq və heyranlıq var:

"Bir şirin nəğməsən dilimdə mənim,

Oxumaqdan doymur bülbül tək könül.

Sən elə bir gulsən əlimdə mənim,

Sənsiz bu dünyada solar hər bir gül."

Sevgili kainatın nur mənbələri olan ay və ulduzla müqayisə edilir. Çünki o, təmizliyin və paklığın uca bir sığınacağıdır:

"Taleyim bəxş edib səni pay mənə,

Sən mənim ömrümdə nurlu sabahı.

Bənzəyir o hüsnün ulduza, ayə,

Sən təmiz sevginin uca pənahı."

Ruh yaddaşı unuda bilmir. Beyin unutmaq istəsə də, metafizik varlıq olan ruh sevgini bir kölgə tək qoruyub saxlayır. Unutmağa çalışmaq varlığın özünə qarşı üsyanıdır və bu üsyan həmişə məğlubiyyətlə bitir:

"Nə qədər çalışdım, unutmaq üçün,

Xəyalın kölgətək izlədi məni.

Soruşdum özümdən, a qafil, niyə,

Bu təmiz məhəbbət gözlədi məni?"

Bu sual insanın öz daxili müdrikliyinə (və ya qəflətinə) müraciətdir. Cənub dənizinin maddi sərinliyi ilə sevgilinin kəlmələrinin ruhani sədası eyni dalğada birləşir:

"Sən mənim ruhumun dərinliyində,

Yaşayan gizli bir arzususan yar.

Cənub dənizinin sərinliyində,

Sənin hər kəlmənin öz sədası var."

Varlığın metafizik dramının son pərdəsi mütləq təslimiyyətdir. İnsan sevgi qarşısında hər şeyindən, ixtiyarından, iradəsindən keçməyə hazır olanda kamil aşiqə çevrilir. Gecə dumanı ağlayarkən, aşiq öz taleyini sevdiyinin yoluna qurban verir:

"Yenə gecə düşdü, çökdü sükunət,

Pəncərəm önündə duman ağlayır.

Qəlbimi göynədir acı bir həsrət,

Sanma ki, bu dərdi zaman bağlayır."

Zamanın bu dərdi sağalda bilməməsi sevginin zamandan üstün olmasının sübutudur. Və nəhayət, hər bir ixtiyardan keçmək eşqin ən ali zirvəsidir:

"Sən uzaqdasan, mən isə tənha,

Keçirəm sevdalı o yollardan mən.

Bir dəfə üzünü göstərsən mənə,

Keçərəm dünyada hər ixtiyardan mən."

Sevgi və varlığın metafizikası bir-birini tamamlayan iki əbədi anlayışdır. İnsan sevməklə yalnız öz maddi sərhədlərini aşmır, həm də kainatın ali nizamına dialoqla qoşulur.

Lənkəranlı şair Vaqif Hüseynovun bu yszıda araşdırdığımız on iki şeirindən gətirilən parçalar göstərir ki, onun poeziyası sadəcə regional elementlərlə zəngin bir sevgi lirikası deyil. Bu misralar insanın yaradılış sirlərinə, ruhun tənhalığına, zamanın və məkanın nisbiliyinə açılan pəncərələrdir. Onun yaradıcılığında cənubun dənizi ruhun sonsuzluğunu, yağışı könül göz yaşlarını, gecəsi isə metafizik sükutu tərənnüm edir.

Şairin uca bəyan etdiyi kimi, sevgi insanı öz mənliyindən qopardan, dünyanı daraldan və ya genişləndirən, zamana qalib gələn tək qüvvədir. Varlığımızın mənası sevdiyimiz qədərdir və Vaqif Hüseynovun poeziyası bu əbədi həqiqətin sönməz bir şəfəqidir.

Sevil Azadqızı

13.07.2026