Azərbaycan ədəbiyyatının son yüzillik tarixi haqqında düşünərkən bir sıra böyük adlar yaddaşa gəlir və həmin adların sırasında xüsusi çəkisi olan simalardan biri də Anar Rzayevdir. O, təkcə yazıçı kimi deyil, həm də milli ədəbi düşüncənin inkişafına təsir göstərən, ədəbi mühitin formalaşmasında mühüm rol oynayan bir şəxsiyyət kimi tanınır. Onun yaradıcılığı Azərbaycan nəsrinin modern mərhələsinin ən parlaq səhifələrindən birini təşkil edir və bu yaradıcılıq bir neçə nəsli birləşdirən mənəvi körpü rolunu oynayır.

Anar Rzayev 1938-ci ildə Bakı şəhərində dünyaya göz açmışdır və o, sözün həqiqi mənasında ədəbiyyat mühitində böyümüş bir insan olmuşdur. Onun atası böyük Azərbaycan şairi Rəsul Rza, anası isə incə lirikanın görkəmli nümayəndələrindən olan Nigar Rəfibəyli idi. Belə bir ailədə doğulmaq Anarın taleyində yalnız bir başlanğıc deyildi, bu həm də onun gələcək yaradıcılıq yolunun istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm bir məktəb idi. O, uşaqlıqdan sözün sehrini, poeziyanın gücünü və ədəbiyyatın insan ruhuna təsirini görərək böyümüşdür.

Gənclik illərində o, həm klassik ədəbiyyatı, həm də dünya ədəbiyyatının nümunələrini dərindən öyrənmişdir. Bu zəngin mütaliə və ədəbi mühit onun düşüncəsini formalaşdırmış, qələmində yeni nəfəs yaratmışdır. 1960-cı illərdə ədəbiyyata gələn Anar qısa zamanda oxucuların diqqətini çəkə bilmişdir. Onun ilk hekayələri insan psixologiyasının dərin qatlarını açmağa çalışan, həyatın adi görünən hadisələrində böyük mənalar axtaran əsərlər idi. Həmin dövrdə yaranan nəsr nümunələri Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir istiqamətin başlanğıcı kimi qəbul olunurdu.

Anarın yaradıcılığı xüsusilə şəhər insanının daxili dünyasını, sevgi və həyat dilemmasını, zamanın gətirdiyi mənəvi dəyişiklikləri təsvir etməsi ilə seçilir. Onun ən məşhur əsərlərindən biri olan “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi” Azərbaycan nəsrinin ən çox oxunan və müzakirə olunan əsərlərindəndir. Bu əsərdə müəllif sevgi, azadlıq, məsuliyyət və insanın öz taleyi qarşısında verdiyi qərarlar haqqında dərin düşüncələr irəli sürür. Romanın qəhrəmanları sadəcə obraz deyil, həm də dövrün mənəvi portretini əks etdirən canlı simalardır.

Anarın qələmi yalnız nəsr sahəsi ilə məhdudlaşmır. O, dramaturgiya və ssenari yaradıcılığında da mühüm uğurlar qazanmışdır. Onun pyesləri Azərbaycan teatr səhnəsində böyük maraqla qarşılanmışdır. “Şəhərin yay günləri” kimi əsərlər yalnız səhnə əsəri deyil, həm də insan münasibətlərinin incə psixoloji təhlili kimi qiymətləndirilir. Bu əsərlər vasitəsilə o, insanın daxili dünyasını, sevgi və həyatın mürəkkəbliyini ustalıqla ifadə etmişdir.

Eyni zamanda Anar Azərbaycan kinosunun inkişafında da mühüm rol oynamışdır. Onun ssenariləri əsasında çəkilən filmlər milli kino tarixində özünəməxsus yer tutur. Bu filmlər yalnız ekran əsəri deyil, həm də ədəbi düşüncənin kino dili ilə ifadəsi kimi dəyərləndirilir. Beləliklə, Anar ədəbiyyatla kino arasında yaradıcı bir körpü qurmuş sənətkarlardan biridir.

Anar Rzayev yalnız yazıçı kimi deyil, həm də ədəbi təşkilatçı kimi böyük xidmətlər göstərmişdir. O, uzun illərdir ki, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri kimi fəaliyyət göstərir. Bu vəzifədə çalışdığı müddətdə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı, gənc yazıçıların dəstəklənməsi və milli ədəbi mühitin qorunması istiqamətində mühüm işlər görmüşdür. Onun rəhbərliyi dövründə yazıçılar birliyi yalnız təşkilati qurum kimi deyil, həm də ədəbi düşüncənin mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Onun yaradıcılığına verilən qiymət təkcə oxucuların sevgisi ilə məhdudlaşmır. Dövlət və cəmiyyət də bu böyük yazıçının əməyini yüksək qiymətləndirmişdir. O, “Xalq yazıçısı” fəxri adına layiq görülmüş, müxtəlif orden və mükafatlarla təltif olunmuşdur. Bu mükafatlar onun yaradıcılığının miqyasını və Azərbaycan ədəbiyyatına verdiyi töhfələrin əhəmiyyətini göstərir.

Anarın yaradıcılığına diqqətlə baxdıqda görürük ki, onun əsərlərində zamanın nəfəsi, insanın daxili dünyası və həyatın fəlsəfəsi bir-biri ilə vəhdət təşkil edir. O, sözün gücünü sadəcə estetik gözəllik üçün deyil, həm də insanı düşündürmək və mənəvi dəyərlərə yönəltmək üçün istifadə edən yazıçılardandır. Bu baxımdan Anar Azərbaycan ədəbiyyatında təkcə bir müəllif deyil, həm də düşüncə məktəbi yaradan sənətkardır.

Bu gün onun yaradıcılığı artıq bir neçə nəsil tərəfindən oxunur və hər yeni oxucu bu əsərlərdə öz həyatına aid bir məqam tapır. Ədəbiyyatın əbədi gücü də məhz buradadır. Həqiqi sənət əsərləri zamanın sınağından keçir və yeni nəsillər üçün də mənəvi qida olur.

Bu mənada Anar Rzayev Azərbaycan ədəbiyyatının canlı tarixidir. Onun yaradıcılığı təkcə keçmişin deyil, həm də bu günün və gələcəyin ədəbi yaddaşıdır. Bu söz ustadı milli ədəbiyyatımızın inkişafında silinməz iz qoymuş böyük sənətkarlardan biridir.

Sonda böyük hörmət və ehtiramla deyə bilərik ki, hörmətli Anar müəllim, ad gününüz münasibətilə sizi ürəkdən təbrik edirik. Sizə möhkəm can sağlığı, uzun ömür və yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq. Qoy qələminiz daim yazsın, sözünüz daim oxucuların qəlbinə işıq saçsın və Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına xidmət etsin.

Ad gününüz mübarək olsun!

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq.

AJB-nin üzvü. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist

14.03.2026