Əbülfət Mədətoğlunun "Ürəyim" şeiri, lirik qəhrəmanın öz daxili dünyası, hissləri və mənəvi təlatümləri ilə baş-başa qaldığı, səmimiyyəti ilə seçilən bədii bir etirafdır.

Müəllif bu əsərdə ürəyi sadəcə bir insan orqanı kimi deyil, hisslərin, ziddiyyətlərin və ilahi sevginin kəsişmə nöqtəsi kimi təsvir edir. Şeirin əsas mövzusu insanın daxili dünyası və duyğularının mürəkkəbliyidir. İdeya isə ürəyin hər cür çətinliyə, kədərə və ziddiyyətə rəğmən, yaşamaq gücünü məhz sevgidən və ümiddən alması fikridir. Müəllif göstərir ki, ürək həm real dünyadan (ağıldan), həm də xəyallardan (nağıllardan) bəhrələnən canlı bir aləmdir.

Şeirin bədii təsir gücünü artıran ən mühüm məqam təzadlar üzərində qurulmasıdır. Müəllif insanın daxili aləmindəki ziddiyyətləri paralel şəkildə təqdim edir: "Bir az ağıl dəlisidi, Bir az nağıl dəlisidi..." – Burada realizmlə (ağıl) romantizm (nağıl) qarşı-qarşıya qoyulur. Ürək həm həyatın real qanunlarına tabedir, həm də nağıllara inanacaq qədər uşaq saflığındadır. "Bir az gülüş istəklidi, Bir az kədər dəstəklidi..." – Sevinc və kədərin ürəkdə eyni anda mövcudluğu, insanın emosional zənginliyini göstərir. Müəllif şeirin emosional yükünü artırmaq üçün orijinal metafora və epitetlərdən istifadə etmişdir: "Öz-özünün zəlisidi" ifadəsi ürəyin özünü bitirən, öz hissləri ilə özünü yeyib-bitirən bir varlıq olduğunu bədii şəkildə ifadə edir. "Ümid pətəyi" və "Allah ətəyi" metaforaları mənəvi saflığı və inamı simvolizə edir. Gecə ovqatlıdı", "sabah sovqatlıdı", "böyük sevgi məsləklidi" kimi ifadələr şeirə bənzərsiz lirik boyalar qatır.

Ürəyin gah qaranlığa (gecəyə) bürünməsi, gah da gələcəyə (sabaha) ümidlə baxması bu bədii təyinlərlə canlandırılır. "Göydən uca - on qatlıdı" misrasında ürəyin mənəvi aləminin, duyğularının miqyası kainat qədər böyüdülür.

Şeir dördlük şəklində, heca vəznində yazılmışdır. Hər bəndin sonunda təkrar olunan "Ürəyim!" nidası əsərdə nəqarət funksiyasını yerinə yetirir. Bu təkrar şeirə daxili bir ritm və musiqililik bəxş edir. Oxucunun diqqətini daim ana obyektə (ürəyə) yönəldir. Hər bənddə açılan fərqli emosional qatları vahid bir mərkəzdə birləşdirir.

Şeirin son bəndi əsərin ideya tamamlanmasıdır: "Bir az Allah ətəyində, Bir az ümid pətəyində... Vurur, bir qız ürəyində Ürəyim!" Müəllif sonluqda ürəyi ilahi məqama (Allah ətəyinə) ucaldır, onu ümidlə bəsləyir və ən nəhayət, onun əsl yaşamaq səbəbini tapır: Sevgi. Lirik qəhrəmanın ürəyinin "bir qız ürəyində vurması" onun fədakarlığını, öz eqosundan keçib başqa bir varlıqda yox olmaq, onunla bütövləşmək bacarığını nümayiş etdirir. Əsər saf, ülvi və bəşəri bir məhəbbətin təsdiqi ilə yekunlaşır.

"Duyğu qığılcımları"-nın eşidilməyən səsi

Səslərin içindəki

Səssizliyi duyuram...

Sən olan hər yerdəki -

Mənsizliyi duyuram...

Bu bir günün əsili

Bir tərəfi kəsili...

Göndərdiyin şəkili -

Üzü üstə qoyuram...

Etirafın yeridi -

Ruhum bir az kür idi...

Ürəyimdən ümidi -

Çıqqım, çıqqım soyuram...

Kirimir, hər gün ahım

Yerdən göyə günahım

Bu gecəm, bu sabahım

Təkliyimdən doyuram!

Şeirin bədii təhlili:

Əbülfət Mədətoğlunun “Duyğu qığılcımları” silsiləsindən olan bu şeirinin əsas mövzusu həsrət, tənhalıq və reallaşmayan ümidlərdir. Müəllif ilk misralardan etibarən ziddiyyətli tapıntılarla oxucunu cəlb edir.

"Səslərin içindəki səssizlik" və "Sən olan hər yerdəki mənsizlik" ifadələri sadəcə fiziki yoxluğu deyil, mənəvi boşluğu vizuallaşdırır. İnsan izdihamın, səslərin içində də tənha ola bilər və lirik qəhrəman məhz bu mənəvi tənhalığın fəlsəfəsini açır. Şeirin ideyası insanın tale ilə barışmaq məcburiyyəti, sevgidən doğan ağrını etiraf etmək cəsarətidir.

Göndərilən şəklin üzüüstə qoyulması vizual bir imtina, lakin eyni zamanda unuda bilməməyin gətirdiyi çarəsiz bir müdafiə reaksiyasıdır. Əsər qısa, çevik və olduqca dinamik misralardan qurulub. Şair duyğularını ağır fəlsəfi cümlələrlə deyil, xalq dilinə yaxın, lakonik bədii vasitələrlə ötürür: Ürəyimdən ümidi çıqqım-çıqqım soyuram" misrası poeziyamız üçün olduqca orijinal və güclü bir bədii tapıntıdır. Ümidin "soyulması" (tədricən, qat-qat yox edilməsi) ağrının zamana yayılmasını və qəhrəmanın daxilən necə tükəndiyini göstərir. "Kür ruh" ifadəsi qəhrəmanın vaxtilə çılğın, itaət etməyən, barışmaz olduğunu, lakin bu ayrılıq qarşısında tabe olduğunu xarakterizə edir.

"Bu gecəm, bu sabahım", "yerdən göyə" kimi ifadələr zaman və məkan daxilində lirik qəhrəmanı mühasirəyə alan sonsuz təkliyin miqyasını böyüdür. Şeir 7 hecalı (bəzi misralarda heca sayında sərbəstlik və intonasiya vurğusu ön plandadır) və daxili qafiyələrlə zəngin bir quruluşa malikdir. Ritmdəki qırıqlıq lirik qəhrəmanın hıçqırıqlarını və daxili həyəcanını imitasiya edir.

Müəllifin "çıqqım-çıqqım" (az-az, zərrə-zərrə) və "kirimir" (sakitləşmir, susmur) kimi sırf canlı xalq dilinə məxsus ifadələrdən istifadə etməsi şeirə xüsusi bir səmimiyyət və xəlqilik qatır. Bu, süni poetiklikdən uzaq, yaşanmış hisslərin dilidir.

Şeirin sonluğu bir növ daxili üsyandır. " Təkliyimdən doyuram!" nidası həm bezginliyi, həm də artıq bu aqibəti tamamilə qəbul edib içində əritməyi ifadə edən güclü bir akkorddur. Əbülfət Mədətoğlu bu kiçikhəcmli şeirdə minimal sözlə maksimal hissi ifadə etməyə nail olmuşdur. Əsər ayrılığın insan psixologiyasında buraxdığı dərin izləri poetik şəkildə arxivləşdirən uğurlu bir bədii nümunədir.

"Görmədiyim yuxular"-ının YOZUMU

Mənim yaşadıqlarım

Sehirli yuxulardı ...

Başdan başladıqlarım-

Elə bu yuxulardı!

Arı küsməz pətəkdən

Nigaranam vətəkdən!

Əlim qopsa ətəkdən-

Sol yanım , yıxılardı!

Mən sözdən söz dərəndə

Misra, misra hörəndə!

Gözündə şeh görəndə -

Ürəyim sıxılardı!

Nə qaldı yazmadığın,

Oxuyub pozmadığın ?!.

Bəxtində yozmadığın -

Mənim tək yuxu vardı...

Şeirin bədii təhlili:

Əbülfət Mədətoğlunun "Görmədiyim yuxular" şeiri insanın daxili aləmini, vətən sevgisini və tale axtarışlarını lirik bir dillə ifadə edən professional bir sənət nümunəsidir.

Şeirin əsas mövzusu insanın keçmişi, taleyi və yaradıcılıq ağrılarıdır. Müəllif real həyatla xəyallar (yuxular) arasında bir körpü qurur. Onun üçün yaşanmış hər bir an həm sehrli bir yuxu, həm də həyata yenidən başlamaq üçün bir ümiddir. Şeirdə eyni zamanda gizli bir vətən və torpaq nisgili, insani bağlılıq duyğusu hakimdir.

"Sehrli yuxular" insanın ümidlərini və təmiz duyğularını simvolizə edir. "Arı küsməz pətəkdən, nigaranam vətəkdən" misralarında xalq yaradıcılığından gələn bir bağlılıq, kökə və yurda sadiqlik gizlənib. buradakı "vətək" (arı pətəyinin içi, doğma yer) bədbinlikdən uzaq, narahat bir sevginin ifadəsidir.

Şairin "sol yanım yıxılardı" deməsi insanın mənəvi dayaqlarını itirmək qorxusunu göstərir. Sözdən misra hörmək isə yaradıcılıq prosesinin çətinliyini və şairin bu prosesə verdiyi yüksək dəyəri bədii şəkildə vurğulayır. Lirik qəhrəman həssas, hər bir kədərə qarşı kövrək ("Gözündə şeh görəndə, ürəyim sıxılardı") və taleyin yazdıqları ilə barışmağa çalışan bir insandır.

Şeir heca vəznində, axıcı və xalq dilinə yaxın bir üslubda yazılmışdır. Qafiyə sistemi və ritm daxili musiqini gücləndirir. "Yuxu" obrazı həm şeirin əvvəlində, həm də sonunda bir yaradaraq bəxtin və taleyin bitməyən bir sirri kimi oxucuya çatdırılır.

Güvəndiyim vurdu məni" şerinə TƏNQİDÇİ BAXIŞI

Ümidliydim ümidlərim çiçəklər

Ümidsizlik ümidimi qaraltdı...

Mən ümidlə göyərtdiyim diləklər-

Ümidsizlik sizi sıxtı, saraltdı...

Həm gecəni, həm gündüzü tən tutdum

Hətta qəmi , iki əlli - şən tutdum!

Ömrüm boyu, göz yaşından dən tutdum -

O da mənə bu səhranı yaratdı!..

Əlim cibdə kasıblıqdan donanda

Tumurcuqlar, kipriyimə qonanda...

Hamı mənə daş atanda- son anda -

Gülü mənə, gülə gülə , yar atdı!

Ahı hördüm ötən çənə, buluda

İstədim ki, nəm yanağı quruda!

Ay Əbülfət, iş ki qaldı umuda -

Umud özü ,iç dünyamı daraltdı!

Şeirin bədii təhlili:

Əbülfət Mədətoğlunun bu şeiri insanın daxili sarsıntılarını, ümidin çiçəkləyib sonradan ümidsizliyə çevrilməsini və ən güvəndiyi kəsdən aldığı mənəvi zərbəni əks etdirir.

Əsərdə qəm ilə şənin, ümid ilə xəyanətin təzadı güclü metaforalar və obrazlı dillə verilir, xüsusən də ən ağır məqamda yaxının atdığı gülün daşdan daha çox incitməsi ironik və faciəvi bir ovqat yaradır. Əbülfət Mədətoğlunun bu poetik nümunəsi insanın daxili aləminin, ümidlərinin qırılmasının və ən yaxınından gələn mənəvi zərbənin dərin psixoloji mənzərəsini yaradır.

Şeir həm fəlsəfi tutumu, həm də emosional təsir gücü ilə seçilir. Şeirin ana xəttini inandığı dəyərlərdən məhrum olmaq və mənəvi tənhalıq təşkil edir. Müəllif ömrü boyu bəslədiyi ümidlərin necə puç olduğunu poetik şəkildə ifadə edir. Burada "ümid" sadəcə bir məfhum deyil, insanın yaşamaq, mübarizə aparmaq gücüdür. Lirik qəhrəmanın ən böyük faciəsi odur ki, onu yıxan kənar qüvvələr yox, daxilən güvəndiyi və sığındığı duyğuların özüdür ("Umud özü, iç dünyamı daraltdı!").

Şair hisslərin gərginliyini oxucuya çatdırmaq üçün zəngin bədii vasitələrdən və təzadlardan məharətlə istifadə edib: "Qəm" və "Şən" təzadı: "Həm gecəni, həm gündüzü tən tutdum, Hətta qəmi, iki əlli - şən tutdum!" misralarında qəhrəmanın taleyin çətinliklərinə qarşı göstərdiyi dözüm, acını belə şadlıq kimi qəbul etmək fədakarlığı görünür.

Ümidlərin "çiçəkləməsi" və ümidsizliyin onları "saraltması", göz yaşlarının "dən" (toxum) olub bir "səhra" yaratması insanın daxili quraqlığını və mənəvi boşluğunu vizuallaşdırır. "Daş" və "Gül" simvolizmi: Şeirin ən pik nöqtəsi "Hamı mənə daş atanda - son anda - Gülü mənə, gülə-gülə, yar atdı!" hissəsidir. Burada yadların atdığı daş yox, doğmanın (yarın) ironiya ilə atdığı gül lirik qəhrəmanı yaralayır. Gül sevdiyindən gəldiyi üçün daşdan daha ağır zərbəyə çevrilir.

Lirik qəhrəman taleyin ağır sınaqlarından, maddi və mənəvi yoxsulluqdan ("kasıblıqdan donanda") keçib. O, kənardan gələn hər cür çətinliyə tab gətirə bilir. Lakin ən çətin anda güvəndiyi insanın laqeydliyi və ya gizli xəyanəti onun daxili dünyasını darmadağın edir. Şair özünə müraciətlə ("Ay Əbülfət...") yekun vuraraq göstərir ki, son ümid yeri də tükənəndə insanın iç dünyası daralır və dözülməz olur. Şeir klassik aşıq və xalq yaradıcılığı ənənələrinə uyğun olaraq heca vəznində yazılıb. Dili olduqca axıcı, səmimi və xalq ifadələrinə yaxındır ("iki əlli tutmaq", "əlim cibdə donmaq").

Qafiyə quruluşu və daxili ritm oxucunu yormur, əksinə, misralardakı kədəri və musiqililiyi ön plana çıxarır. Mətndəki "gülə-gülə" və "gülü" sözlərinin eyni misrada işlədilməsi emosional effekti daha da gücləndirir. Bu şeir sadəcə fərdi bir şikayət deyil, insanın güvən axtarışının, xəyanətlə qarşılaşdığı an yaşadığı mənəvi böhranın ümumiləşdirilmiş poetik ifadəsidir.

Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi.

Filoloq. AJB, AYB, TYB-nin üzvü.

Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist