İnsanlıq tarixinin başlanğıcından bu günə qədər dəyişməyən ən böyük həqiqətlərdən biri sevgidir. Zaman dəyişib, dünya dəyişib, insanın düşüncə tərzi, yaşayış biçimi, texnologiyası, siyasi quruluşları, şəhərləri, dilləri və münasibətləri dəyişib. Qədim insanın daş üzərinə həkk etdiyi işarələrdən müasir insanın rəqəmsal dünyada yaratdığı sonsuz informasiya axınına qədər həyatın zahiri mənzərəsi dəfələrlə yenilənib. Lakin bütün bu dəyişikliklərin içərisində insan ruhunun ən dərin ehtiyaclarından biri öz mahiyyətini qoruyub: sevmək və sevilmək ehtiyacı.

Sevgi insanın yaratdığı bir anlayış deyil. Əksinə, insanın özü ilə birlikdə dərk etdiyi, yaşadığı və zaman keçdikcə müxtəlif formalarda ifadə etdiyi mənəvi həqiqətdir. Ana övladına ilk dəfə baxanda, insan öz doğmasını qorumaq üçün təhlükənin qarşısına keçəndə, iki insan bir-birinə könül verəndə, dost dostunun ağrısını öz ağrısı bildikdə, insan Vətən üçün fədakarlıq etdikdə sevginin müxtəlif üzləri görünür. Onların forması dəyişir, adı dəyişir, ifadə üsulu dəyişir, lakin mahiyyəti dəyişmir.

Yaranışın sirrinə nəzər saldıqda həyatın özündə bir bağlılıq qanununun olduğunu görürük. Canlı aləmdə heç nə tamamilə təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Təbiətdə hər varlıq başqa bir varlıqla münasibətdədir. İnsan da bu böyük bütövlüyün içində doğulur. Onun ilk sığınacağı ana qucağı, ilk təhlükəsizlik duyğusu valideyn sevgisi, ilk sosial təcrübəsi yaxınlıq və etimad olur. Deməli, sevgi insanın sonradan öyrəndiyi sadə bir davranış deyil. O, insanın mənəvi varlığının təməl qatlarından biridir.

İnsan dünyaya gözlərini açdığı andan etibarən bir münasibətlər sisteminin içində yaşayır. Onu kimsə qucaqlayır, kimsə qoruyur, kimsə ilk sözlərini öyrədir, kimsə yıxıldıqda əlindən tutur. İnsan böyüdükcə həmin ilkin sevgi dairəsi genişlənir. Uşağın ailəsinə olan sevgisinə dostluq, müəllimə hörmət, yurda bağlılıq, sənətə məhəbbət, insanlığa rəğbət və həyatın özünə bağlılıq əlavə olunur. Beləliklə, sevgi insan ömrünün müxtəlif mərhələlərindən keçərək dərinləşir.

Sevginin ən möhtəşəm xüsusiyyətlərindən biri onun zaman qarşısında davamlılığıdır. Zaman çox şeyi dəyişdirir. Gənclik qocalığa, güc zəifliyə, zənginlik yoxsulluğa, şöhrət unudulmağa, gözəllik başqa bir gözəlliyə çevrilə bilər. İnsan bir zaman sahib olduğu əşyaları itirə bilər, yaşadığı ev dəyişə bilər, dostlarının bir qismi uzaqlaşa bilər, hətta doğulduğu yerlər belə illər sonra tanınmaz hala gələ bilər. Ancaq həqiqi sevgi insanın yaddaşında və ruhunda yaşamağa davam edir.

Bəzən insanın əlində heç nə qalmır, amma xatirəsi qalır. Xatirənin içində isə çox vaxt sevgi yaşayır. İllər əvvəl itirilmiş bir insanın səsi, baxışı, bir cümləsi, bir gülüşü və ya sadəcə yanında olduğu an insanın yaddaşında yenidən canlanır. Deməli, sevgi yalnız fiziki mövcudluğa bağlı deyil. O, insanın daxilində müstəqil bir mənəvi varlığa çevrilə bilir.

Sevginin ən böyük sınağı məsafədir. Bir insan digərindən uzaqda ola bilər, ölkələr dəyişə bilər, yollar ayrı düşə bilər, həyat insanları müxtəlif istiqamətlərə apara bilər. Lakin həqiqi bağlılıq məsafəni yalnız coğrafi ölçüyə çevirir. İnsan ürəyində daşıdığı varlığa uzaqdan da yaxın ola bilir.

Bəzən bir insan digərinin yanında olmadığı halda onunla yaşayır. Onun haqqında düşünür, xatırlayır, onun adına yaxşılıq edir, onun sevdiyi dəyərləri qoruyur. Bu zaman sevgi fiziki yaxınlıqdan mənəvi yaxınlığa yüksəlir. Əslində sevginin gücü də buradadır. O, gözün gördüyü ilə məhdudlaşmır, ruhun hiss etdiyi məkana keçir.

Sevgi yalnız xoşbəxtlik hissi deyil. Onun daxilində məsuliyyət də var. Sevmək bəzən qorumaqdır. Bəzən güzəştə getməkdir. Bəzən öz istəyindən keçib başqasının rahatlığını düşünməkdir. Bəzən susmaq, bəzən danışmaq, bəzən bağışlamaq, bəzən isə haqqı müdafiə etməkdir.

Həqiqi sevgi insanı yalnız özünə bağlamır, onu daha yaxşı insan olmağa çağırır. Əgər bir sevgi insanı qəddarlığa, eqoizmə, sahiblik ehtirasına və başqasının azadlığını məhdudlaşdırmağa aparırsa, orada sevginin mahiyyətindən daha çox asılılıq və mənimsəmə istəyi var. Çünki sevgi qarşısındakını öz mülkü hesab etmək deyil. Sevmək digər insanın varlığına hörmət etməkdir.

Ana sevgisi bu həqiqətin ən qədim və ən təmiz nümunələrindən biridir. Ana övladının uğurunu öz uğuru, onun ağrısını öz ağrısı kimi qəbul edir. Övlad böyüdükcə ana onun həyatındakı fiziki rolunu müəyyən qədər itirə bilər, lakin mənəvi rolunu heç vaxt tam itirmir. Övladın yaşı neçə olur-olsun, ana üçün onun uşaqlıqdan gələn obrazı yaşayır.

Bu sevginin ən böyük xüsusiyyəti qarşılıq tələb etməməsidir. Ana çox zaman verdiyini hesablamır. O, nə qədər yuxusuz qaldığını, nə qədər narahat olduğunu, nə qədər fədakarlıq etdiyini övladının qarşısına borc kimi qoymur. Bu mənada ana sevgisi insanın dünyaya verdiyi ən böyük mənəvi dərslərdən biridir: həqiqi sevgi hesab aparmır.

Ata sevgisi də özünəməxsus səssizliyi ilə seçilir. Bəzən ata sevgisi sözlərdə deyil, davranışlarda görünür. Ailəsi üçün gecə-gündüz çalışan, övladının gələcəyini düşünən, onun səhvindən narahat olan, amma bunu hər zaman açıq ifadə etməyən ata da sevgini başqa bir dildə yaşayır. Sevginin mütləq gurultulu ifadəyə ehtiyacı yoxdur. Bəzən ən böyük məhəbbət ən sakit davranışın içində gizlənir.

Dostluq da sevginin mühüm formalarından biridir. Hər tanış dost olmur. Dostluq zamanın sınağından keçən etimaddır. İnsan çətin günə düşəndə yanında qalan, uğur qazandıqda paxıllıq etməyən, səhv etdikdə həqiqəti söyləməkdən çəkinməyən insan dostdur. Belə münasibətlərdə sevgi romantik hissdən daha çox mənəvi sədaqət şəklində özünü göstərir.

Dostluğun dəyəri xüsusilə insanın çətin günlərində üzə çıxır. Xoş günlərdə insanın ətrafında çoxlu adam ola bilər. Lakin insanın dərdini paylaşan, onun susqunluğunu anlayan, ehtiyacı olan zaman əlini uzadan adamların sayı az olur. Buna görə də illərlə qorunan dostluqlar insan ömrünün ən qiymətli mənəvi sərvətlərindən sayılır.

Sevgi insanı Vətənə də bağlayır. İnsan doğulduğu torpağa yalnız coğrafi ərazi kimi baxmır. O torpağın havası, suyu, dağları, çayları, kəndləri, küçələri, uşaqlıq xatirələri və orada yaşayan insanlar onun mənəvi yaddaşının bir hissəsinə çevrilir. Vətən sevgisi insanın öz kökü ilə bağlılığının ifadəsidir.

Vətən sevgisinin ən uca mərhələsi fədakarlıqdır. İnsan öz rahatlığını, təhlükəsizliyini və hətta həyatını daha böyük bir dəyərin naminə düşünmədən riskə ata bilirsə, burada sevgi artıq şəxsi hiss olmaqdan çıxaraq ictimai və mənəvi məsuliyyətə çevrilir. Tarix boyu xalqların yaşaması, dillərin qorunması, mədəniyyətlərin nəsildən-nəslə ötürülməsi də bu bağlılığın müxtəlif təzahürləri ilə mümkün olub.

İnsanlığın böyük mədəniyyət abidələrinin arxasında da sevginin izlərini görmək mümkündür. Memarlıq yalnız daşın və mərmərin birləşməsi deyil. Böyük əsərlərin arxasında yaratmaq arzusu, gözəlliyə bağlılıq, gələcək nəsillərə nəsə ötürmək istəyi dayanır. Şair sözlə, bəstəkar səslə, rəssam rənglə, memar daşla, müəllim isə insan yetişdirməklə sevgisini ifadə edir.

Əslində insanın yaratdığı hər böyük əsər onun özündən sonra qalmaq istəyinin bir formasıdır. İnsan ömrünün qısa olduğunu anlayanda özündən daha uzunömürlü bir iz buraxmaq istəyir. Bu iz bəzən kitab olur, bəzən məktəb, bəzən ağac, bəzən bir şagirdin uğuru, bəzən də yalnız bir insanın həyatında buraxılan yaxşı xatirə. Bütün bunların kökündə həyatın davamına inam və gələcəyə sevgi dayanır.

Sevginin qarşısında ən böyük təhlükələrdən biri laqeydlikdir. Nifrət bəzən güclü emosiyadır, laqeydlik isə hisslərin sönməsidir. İnsan nifrət etdiyi şeyə belə reaksiya verir, amma laqeydlikdə münasibət qalmır. Buna görə də müasir dünyanın ən ciddi mənəvi problemlərindən biri insanın digər insana qarşı laqeydliyə alışmasıdır.

Texnologiya insanları bir-birinə yaxınlaşdırdığı halda, bəzən onları mənəvi baxımdan uzaqlaşdıra da bilir. İnsan minlərlə kilometrlərlə uzaqdakı biri ilə saniyələr içində əlaqə yarada bilir, amma yanındakı insanın dərdini eşitməyə vaxt tapmır. Bu paradoks göstərir ki, yaxınlıq yalnız rabitə vasitələrinin imkanları ilə ölçülmür. Həqiqi yaxınlıq diqqət tələb edir. Diqqət isə sevginin gündəlik həyatda ən sadə ifadələrindən biridir.

Bir insanın üzünə diqqətlə baxmaq, onun sözünü kəsmədən dinləmək, kədərli olduğunu hiss etmək, uğuruna sevinmək, səhv etdikdə onu alçaltmamaq, ehtiyacı olan zaman yanında olmaq çox böyük görünməyə bilər. Lakin insan münasibətlərini məhz bu kiçik davranışlar yaşadır.

Sevgi böyük sözlərdən çox kiçik əməllərdə sınanır. “Səni sevirəm” demək asandır. Ancaq sevdiyin insanın çətin günündə yanında olmaq daha çətindir. “Sənin yanındayam” söyləmək asandır. Lakin həqiqətən yanında qalmaq məsuliyyət tələb edir. Buna görə sevginin ölçüsü onun ifadəsində deyil, davranışda görünür.

İnsan yaşlandıqca sevginin mənasını daha dərindən anlayır. Gənclikdə sevgi çox vaxt həyəcan, ehtiras və arzularla əlaqələndirilir. Zaman keçdikcə insan başa düşür ki, sevginin ən böyük gücü sabitlikdədir. Bir insanın illərlə digərinin yanında qalması, onun dəyişən həyat şəraitini qəbul etməsi, xəstəlikdə, qocalıqda, çətinlikdə və yoxsulluqda onu tək buraxmaması sevginin daha yetkin mərhələsidir. Gənclik sevgisi alov ola bilər, yetkin sevgi isə ocağa bənzəyir. Alov parlaq görünür, lakin tez sönə bilər. Ocaq isə sakit yanır, istilik verir və uzun müddət qorunur. İnsan ömrünün sonlarına yaxın anlayır ki, həyatı həqiqətən zəngin edən gurultulu hisslərdən daha çox davamlı mənəvi bağlardır.

Sevgi bağışlamağı da öyrədir. İnsanlar bir-birinə qarşı səhv edə bilərlər. Heç bir münasibət tamamilə problemsiz deyil. Əsas məsələ səhvdən sonra münasibətin hansı istiqamətə getməsidir. Bağışlamaq hər şeyi unutmaq demək deyil. Bağışlamaq bəzən insanın öz qəlbini kin yükündən azad etməsidir.

Kin insanın içində yaşadıqca ilk növbədə sahibini yandırır. Sevgi isə insanın daxilində yer açır. Buna görə bağışlamaq sevginin zəifliyi deyil, mənəvi gücüdür. Əlbəttə, bağışlamaq ədalətsizliyə göz yummaq anlamına gəlmir. Həqiqi sevgi həm mərhəməti, həm də ədaləti birlikdə yaşada bilir.

Sevgi ilə ədalət arasında da dərin əlaqə vardır. İnsan yalnız özünü sevəndə dünyanı öz mənafeyinin ətrafında qurmağa çalışır. Başqasını da insan kimi görəndə isə ədalət anlayışı yaranır. Çünki ədalətin əsasında başqasının haqqını öz haqqın qədər dəyərli görmək dayanır.

Bu baxımdan sevgi yalnız emosional duyğu deyil, həm də etik prinsipdir. İnsan başqa bir insanın ağrısını öz ağrısı kimi hiss etdikcə ona zülm etməyə çətinlik çəkir. İnsan başqasının haqqına hörmət etdikcə cəmiyyət daha sağlam olur. Deməli, sevgi fərdi hissdən ictimai dəyərə çevrilə bilir.

Tarixdə imperiyalar dəyişib, dövlətlər yaranıb və dağılıb, sərhədlər dəyişib, dillər inkişaf edib, iqtisadi sistemlər bir-birini əvəz edib. İnsan həyatının zahiri çərçivələri dəfələrlə yenilənib. Lakin insanın doğma insana olan bağlılığı, övladına olan məhəbbəti, dostuna olan sədaqəti, torpağına olan sevgisi və gözəlliyə olan ehtiyacı dəyişməyib.

Bəlkə də insan tarixinin davamlılığını təmin edən əsas qüvvələrdən biri məhz budur. Nəsillər dəyişir, amma yeni doğulan hər insan yenə sevməyi öyrənir. Hər nəsil əvvəlkindən fərqli dünyada yaşayır, lakin onun ürəyi əvvəlki nəsillərin ürəyində olan əsas ehtiyacları daşıyır. İnsan yenə yaxınlıq axtarır, yenə anlayış istəyir, yenə etibar etmək istəyir, yenə kiminsə həyatında xüsusi yer tutmaq arzusunda olur.

Sevgi insanı yalnız keçmişə bağlamır, həm də gələcəyə yönəldir. Övladını sevən insan onun gələcəyini düşünür. Vətənini sevən insan gələcək nəsillərin necə yaşayacağını düşünür. Təbiəti sevən insan sabahın dünyasını qorumağa çalışır. Elmə və təhsilə sevgi bəsləyən insan özündən sonra bilik qoymağa can atır.

Beləliklə, sevgi insanın zamanla münasibətini də dəyişir. O, yalnız “mən bu gün nə qazanım” sualını deyil, “məndən sonra nə qalacaq” sualını da doğurur. Bu sual insanı məsuliyyətə çağırır. İnsan özündən sonra gözəl bir iz buraxmaq istəyirsə, yaşadığı zamanı yalnız öz mənfəəti üçün deyil, başqalarının həyatına fayda vermək üçün də dəyərləndirməlidir.

Sevginin ən ali mərhələlərindən biri insanı sevməkdir. Burada söhbət yalnız yaxınlarımızdan getmir. Tanımadığımız bir insanın dərdinə laqeyd qalmamaq, ehtiyacı olanı alçaltmadan yardım etmək, zəifə qarşı mərhəmətli olmaq, yaşlıya hörmət etmək, uşağı qorumaq, haqqı tapdananın yanında dayanmaq insan sevgisinin ifadələridir.

İnsanlıq məhz bu geniş sevgi anlayışına ehtiyac duyur. Əgər insan yalnız öz ailəsini, öz çevrəsini və öz mənafeyini düşünürsə, onun sevgisi dar çərçivədə qalır. Əgər sevgi çevrəsi genişlənirsə, insan özünü daha böyük bir mənəvi bütövlüyün parçası kimi hiss edir.

Təbiətə münasibət də sevginin göstəricisidir. Ağacı sevən insan onu yalnız odun kimi görmür. Çayı sevən insan onu yalnız su mənbəyi kimi qəbul etmir. Torpağa sevgi ilə yanaşan insan onun gələcək nəsillər üçün də qorunmalı olduğunu düşünür. Təbiəti qorumaq əslində həyatın özünə hörmət etməkdir.

Bu gün insanın texnoloji imkanları artdıqca onun məsuliyyəti də artır. Təbiətə qarşı amansız münasibət gələcək nəsillərin həyatına təsir edə bilər. Buna görə sevgi artıq yalnız insanlar arasındakı münasibət kimi deyil, bütün canlı həyata qarşı mənəvi məsuliyyət kimi də düşünülməlidir.

İnsan sevgini itirəndə daxilən kasıblaşır. Maddi baxımdan zəngin olmaq mümkündür, lakin qəlbən yoxsul qalmaq da mümkündür. Dünyanın bütün sərvətləri insanın içində mərhəmət, sədaqət və məhəbbət yoxdursa, onun mənəvi boşluğunu doldura bilməz.

Əksinə, maddi imkanı az olan bir insan böyük ürəyə sahib ola bilər. Bir tikə çörəyini bölə, yad birinə yol göstərə, xəstənin əlindən tuta, kədərli insanı təsəlli edə bilər. Deməli, sevginin qiyməti maddi ölçülərlə müəyyən edilmir. Onun ölçüsü insanın verdiyi mənəvi dəyərdir.

Bəzən insan sevgini yalnız romantik münasibətdə axtarır. Halbuki sevgi həyatın bütün sahələrinə yayılan böyük mənəvi anlayışdır. Müəllimin şagirdinə münasibətində, həkimin xəstəsinə qayğısında, sənətkarın sənətinə bağlılığında, alimlərin həqiqət axtarışında, kəndlinin torpağına münasibətində, valideynin övladına qayğısında, insanın dostuna sədaqətində sevginin müxtəlif formaları yaşayır.

Bu baxımdan sevgi həyatın özünə verilən cavabdır. İnsan yaşamağı yalnız nəfəs almaq kimi deyil, dəyər yaratmaq kimi dərk etdikcə sevginin mənası daha da genişlənir. Sevmək həyatın içində öz yerini tapmaq, başqa həyatlara toxunmaq və dünyanı olduğundan bir qədər yaxşı buraxmaq cəhdidir.

Yaranışdan bu günə qədər dəyişməyən həqiqətin sevgi olması da məhz bununla bağlıdır. Dövrün adı dəyişə bilər, insanın əlindəki vasitələr dəyişə bilər, həyatın sürəti arta bilər, şəhərlər böyüyə bilər, texnologiya insanın gündəlik həyatına daha çox daxil ola bilər. Lakin insan yenə doğulacaq, yenə ana sevgisinə ehtiyac duyacaq, yenə dost axtaracaq, yenə sevdiyi insanı qorumaq istəyəcək, yenə itirdiklərini xatırlayacaq və yenə özündən sonra bir iz qoymağa çalışacaq.

Çünki insanın daxili dünyası yalnız yeniliklərlə deyil, əbədi dəyərlərlə də yaşayır.

Bəlkə də həyatın ən böyük paradoksu budur: insan hər şeyi dəyişə bilir, amma dəyişməyən həqiqətlərə ehtiyac duyur. O, evini dəyişir, şəhərini dəyişir, peşəsini dəyişir, dünyagörüşünü dəyişir, həyat tərzini dəyişir. Lakin sevgi, mərhəmət, sədaqət, ümid və vicdan kimi dəyərlər olmadan həmin dəyişikliklərin heç biri həyatın mənasını tamamlaya bilmir.

Sevgi insanın dəyişən dünyada öz mənəvi sabitliyini qorumasına kömək edir. O, insanın daxilində bir ölçü yaradır. Bu ölçü ilə insan yaxşı ilə pisi, həqiqi ilə saxtanı, dəyərli ilə dəyərsizi ayırmağa başlayır.

Yaranışdan bu günə qədər insanın qarşısında saysız-hesabsız suallar dayanıb. İnsan dünyanın necə yarandığını, həyatın mahiyyətini, zamanın sirrini, ölümün mənasını, kainatın sonsuzluğunu anlamağa çalışıb. Elmin inkişafı bir çox suallara cavab verib, lakin insanın daxilindəki ən böyük suallardan biri yenə də yaşayır: insanı insan edən nədir.

Bu suala verilən ən güclü cavablardan biri sevgidir.

Çünki sevgi insanın yalnız başqasına münasibəti deyil, onun dünyaya münasibətidir. Sevən insan qoruyur, bağışlayır, fədakarlıq edir, yaradır, xatırlayır, ümid edir və gələcəyə inanır. Sevgi insanı öz dar mənliyindən çıxarıb daha böyük mənəvi aləmə aparır.

Zaman hər şeyi dəyişdirə bilər, amma həqiqi sevginin mahiyyətini dəyişdirə bilməz. İnsanlar dəyişər, nəsillər dəyişər, əsrlər bir-birini əvəz edər, şəhərlər qurular və dağılar, kitablar yazılar və unudular, amma bir insanın digərinə verdiyi səmimi məhəbbət öz mənəvi izini qoruyar.

Buna görə sevgi sadəcə hiss deyil. Sevgi yaddaşdır, sədaqətdir, məsuliyyətdir, mərhəmətdir, fədakarlıqdır, ümiddir və insanlığın davamlılığını təmin edən mənəvi qüvvədir.

İnsan dünyaya sevgi ilə gəlir və həyatının müxtəlif mərhələlərində onun müxtəlif üzlərini tanıyır. Sonda isə anlayır ki, insanın topladığı ən böyük sərvət sahib olduğu əşyalar deyil, sevdiyi və onun tərəfindən sevilən insanlardır.

Əgər insan öz ömründən sonra bir yaxşı xatirə, bir minnətdar ürək, bir yetişdirdiyi insan, bir qoruduğu dəyər, bir yaratdığı gözəllik və bir neçə səmimi sevgi izi buraxa bilibsə, deməli, onun həyatı boşuna yaşanmayıb.

Çünki dünya dəyişir, zaman keçir, nəsillər gəlir və gedir. Lakin insanın qəlbində yaşayan həqiqi sevgi zamana sığmır.

Və bəlkə də yaradılışın ən böyük sirri elə budur: hər şey dəyişmək üçün gəlir, sevgi isə yaşatmaq üçün.

Sevil Azadqızı

Yığcam Göstər