DİN TACİRLİYİ VƏ İNSAN RUHUNUN İSTİSMARI                      

  3-cü esse

İnsan inama ehtiyac duyan varlıqdır.

O, həyatı anlamaq, ölümün sirrini dərk etmək, varlığının mənasını tapmaq və naməlum qarşısında özünə mənəvi dayaq yaratmaq istəyir. İnam insanın ən dərin mənəvi ehtiyaclarından biridir.

Lakin insanın inama ehtiyacı ilə bu ehtiyacdan istifadə etmək arasında böyük bir fərq vardır.

İnam insanı yüksəldə bilər.
Amma inamın istismarı insanı əsarətə sala bilər.

Tarixin müxtəlif dövrlərində bəzi insanlar və qurumlar insanın bu mənəvi ehtiyacını öz şəxsi maraqları üçün istifadə ediblər. İnsanların qorxuları, ümidləri, ölüm qarşısındakı narahatlıqları və əbədi həyat arzuları üzərindən hakimiyyət qurulub.

Beləliklə, müqəddəs olanla maddi maraq bir-birinə qarışıb.

İnam mənəviyyat olmaqdan çıxıb idarəetmə vasitəsinə çevriləndə, insanın ruhu da istismar obyektinə çevrilir.

İnsana deyilir:

"Sən düşünmə — biz sənin üçün düşünərik."

"Sən soruşma — biz cavabları bilirik."

"Sən şübhə etmə — şübhə günahdır."

"Sən itaət et — mükafatını alacaqsan."

Beləliklə, insanın ən qiymətli xüsusiyyətlərindən biri — düşünmək və sorğulamaq qabiliyyəti onun əlindən alınır.

İnsan artıq həqiqəti özü axtarmır.

O, həqiqəti başqasından hazır şəkildə almağa başlayır.

Bu zaman insanın inamı onun mənəvi dayağı olmaqdan çıxıb, onun şüurunu idarə edən mexanizmə çevrilə bilər.

Burada "din tacirliyi" anlayışı meydana çıxır.

Din tacirliyi — müqəddəs dəyərlərin, insanın inamının və mənəvi ehtiyaclarının şəxsi mənfəət, nüfuz və hakimiyyət üçün istifadə edilməsidir.

Din taciri insanın ruhuna deyil, onun qorxusuna müraciət edir.

O, insana deyir:

"Mənə tabe ol — xilas olacaqsan."

Beləliklə, insanın Tanrı ilə, müqəddəslə və ya mənəvi həqiqətlə birbaşa münasibəti aradan çıxarılır; onun yerinə vasitəçi qoyulur.

İnsan öz vicdanına deyil, vasitəçinin hökmünə qulaq asmağa başlayır.

Bu isə insanın mənəvi azadlığının ən təhlükəli itkilərindən biridir.

Çünki insanın ruhu ilə həqiqət arasında məcburi vasitəçi yarandıqda, insan öz mənəvi iradəsini başqasına təslim edə bilər.

Mənəviyyat isə azadlıq tələb edir.

Həqiqətə gedən yol düşüncədən keçir.

Düşüncə sual verir.

Sual isə azadlıq tələb edir.

Ona görə də insanın düşünmək hüququnu əlindən alan hər bir sistem, istər dini, istər siyasi, istərsə də ideoloji olsun, insanın ruhuna müdaxilə edir.

İnsan qorxudulduqda, onun iradəsi zəifləyir.

İnsan daim cəhənnəmlə qorxudulduqda, o, düşünməkdən çox itaət etməyə başlayır.

İnsan daim cənnətlə mükafatlandırıldıqda isə onun yaxşılığı daxili mənəvi ehtiyacdan deyil, şəxsi qazanc gözləntisindən doğa bilər.

Beləliklə, qorxu və mükafat arasında sıxışdırılan insan mənəvi cəhətdən azad ola bilmir.

Əsl mənəviyyat isə nə qorxudan, nə də mükafatdan asılı olmalıdır.

İnsan yaxşılığı cəhənnəmdən qorxduğu üçün etməməlidir.

İnsan yaxşılığı cənnət qazanmaq üçün də etməməlidir.

İnsan yaxşılığı yaxşılıq olduğu üçün etməlidir.

Ədaləti ədalət olduğu üçün müdafiə etməlidir.

Sevgini sevgi olduğu üçün yaşatmalıdır.

Vətənini mükafat gözləmədən sevməlidir.

Millətinə şəxsi mənfəət üçün deyil, mənəvi məsuliyyət hissi ilə xidmət etməlidir.

İnsanlığın yüksəlişinə öz varlığının mənası kimi baxmalıdır.

Əsl mənəviyyat burada başlayır.

Çünki insanın mənəvi dəyəri onun nə qədər mükafat gözləməsində deyil, nə qədər qarşılıqsız yaxşılıq edə bilməsindədir.

Din tacirliyinin ən böyük təhlükəsi də məhz budur: insanın daxili mənəviyyatını zəiflədib onu xarici vasitəçidən asılı vəziyyətə salmaq.

İnsan artıq özü düşünmür.

Özü qərar vermir.

Özü məsuliyyət daşımır.

Bütün məsuliyyəti başqasının üzərinə qoyur.

"Belə dedilər."

"Belə yazılıb."

"Belə əmr olunub."

Və bununla insan öz mənəvi məsuliyyətindən qaçır.

Halbuki insanın böyüklüyü onun öz seçiminə sahib çıxmasındadır.

Seçim yoxdursa, məsuliyyət də yoxdur.
Məsuliyyət yoxdursa, mənəviyyat da tam deyil.

İnsan yalnız özü seçdiyi zaman mənəvi varlığa çevrilir.

Çünki yaxşılıq etmək məcburiyyət deyil, seçim olmalıdır.

Ədaləti müdafiə etmək qorxudan deyil, vicdandan doğmalıdır.

İnsan öz vicdanının səsinə qulaq asmağı öyrənməlidir.

Vicdan isə heç bir tacirin malı deyil.

Heç bir vasitəçinin şəxsi mülkiyyəti deyil.

Heç bir hakimiyyətin əmrində deyil.

Vicdan insanın öz ruhundakı ən böyük azadlıq məkanıdır.

Ona görə də insanın ruhunu azad etmək üçün əvvəlcə onun düşüncəsini azad etmək lazımdır.

İnsan sual verməlidir.

Şübhə etməlidir.

Araşdırmalıdır.

Düşünməlidir.

Və ən əsası, öz mənəvi məsuliyyətini başqasına təhvil verməməlidir.

İnam varsa, o, insanı daha yaxşı insan etməlidir.

Mənəviyyat varsa, o, insanı daha azad etməlidir.

Din varsa, o, insanı qorxuya deyil, xeyirxahlığa aparmalıdır.

Əgər bunların əvəzinə insanın ruhu qorxu ilə idarə edilir, inamı mənfəət üçün istifadə olunur və müqəddəs dəyərlər şəxsi qazanc vasitəsinə çevrilirsə, onda burada artıq mənəviyyatdan deyil, din tacirliyindən danışmaq lazımdır.

Biz insanın inancına qarşı deyilik.

Biz insanın müqəddəs duyğularının istismarına qarşıyıq.

Biz insanın mənəvi axtarışına qarşı deyilik.

Biz onun mənəvi axtarışının başqasının hakimiyyət alətinə çevrilməsinə qarşıyıq.

Çünki insanın ruhu satılacaq bir şey deyil.

İnam satılacaq bir mal deyil.

Vicdan kirayəyə veriləcək bir məkan deyil.

İnsanın ruhu heç kimin mülkiyyəti deyil.

İnsan öz ruhunun sahibi olmalıdır.

Və insanın ən böyük azadlığı da məhz burada başlayır:

Öz düşüncəsinə sahib olmaq.
Öz vicdanına sahib olmaq.
Öz iradəsinə sahib olmaq.

Bəlkə də əsl mənəvi inqilab budur:

İnsan artıq cənnət vədi ilə idarə olunmur.

Cəhənnəm qorxusu ilə susmur.

Başqasının hökmü ilə yaşamır.

O, düşünür.

Dərk edir.

Seçir.

Və seçiminin məsuliyyətini özü daşıyır.

Çünki azad insanın ən böyük cənnəti — azad ruhudur.

Düzgün Atalı