Dostluq insan həyatının ən qiymətli mənəvi sərvətlərindən biridir. İnsan dünyaya gəldiyi gündən etibarən müxtəlif insanlarla qarşılaşır, onlarla ünsiyyət qurur, münasibətlər yaradır. Lakin hər tanışlıq dostluğa, hər yaxınlıq səmimi münasibətə çevrilmir. Əsl dostluq zamanın, sınaqların və həyatın çətinliklərinin qarşısında özünü göstərən, qarşılıqlı hörmət, sədaqət, etibar və mənəvi bağlılıq üzərində qurulan münasibətdir. Dostluğun dəyəri yalnız xoş günləri birlikdə keçirməkdə deyil, çətin günlərdə bir-birinə dayaq olmaqda, ehtiyac duyulduğu anda dostunun yanında dayanmaqda özünü göstərir.

İnsan həyatı müxtəlif mərhələlərdən keçir. Bəzən sevinc, uğur və xoşbəxtliklərlə qarşılaşırıq, bəzən isə kədər, çətinlik, itki və sınaqlarla üz-üzə qalırıq. Xoş günlərdə insanın ətrafında çoxlu adamın olması mümkündür. Lakin insanın əsl dostunu tanıması üçün ən böyük ölçü onun çətin günləridir. Həqiqi dost dostunun yalnız uğuruna sevinən deyil, onun uğursuzluğunda da əlindən tutandır. Dostunun göz yaşını görməzlikdən gəlməyən, dərdini kiçiltməyən, onu tək buraxmayan insan dostluğun əsl mənasını dərk etmiş olur.

Sədaqət dostluğun təməl daşlarından biridir. Sədaqətli insan dostuna verdiyi dəyəri yalnız sözlə deyil, davranışı ilə göstərir. O, dostunun yanında olmadığı vaxtlarda belə onun haqqında hörmətlə danışır, onun sirrini qoruyur, etibarını sarsıtmır. Dostunun yanında olmaq yalnız onunla eyni məkanda dayanmaq demək deyil. Bəzən uzaqda olan insanın bir xoş sözü, bir səmimi duası, bir hal-əhvalı belə böyük mənəvi dayaq ola bilər.

Sədaqət insanın münasibətlərində sabitliyini qorumasıdır. İnsanların xarakteri, maddi vəziyyəti, sosial mövqeyi və həyat şəraiti dəyişə bilər. Əsl dostluq isə yalnız bu dəyişikliklərə görə istiqamətini dəyişməməlidir. Dostluq maddi imkanlara, vəzifəyə, şöhrətə və şəxsi mənfəətə bağlandıqda onun mənəvi dəyəri azalır. Əgər bir insan yalnız dostunun imkanlarından faydalanmaq üçün onun yanında olursa, bu münasibəti həqiqi dostluq adlandırmaq çətindir.

Etibar isə dostluğun görünməyən, lakin ən güclü dayaqlarından biridir. İnsan birinə etibar edəndə özünün ən həssas düşüncələrini, duyğularını və sirlərini onunla bölüşə bilir. Etibarın yaranması uzun zaman tələb edir, lakin onun itirilməsi bəzən bircə hərəkətlə baş verə bilər. Buna görə də dostluqda deyilən hər sözə, edilən hər davranışa diqqətlə yanaşmaq lazımdır.

Etibar etmək kor-koranə inanmaq demək deyil. Etibar insanı tanımaq, onun xarakterini, mənəvi keyfiyyətlərini və davranışlarını zaman keçdikcə müşahidə etmək nəticəsində yaranır. İnsan etibar etdiyi şəxsdən dürüstlük gözləyir. Dostluqda yalan, ikiüzlülük, xəyanət və şəxsi mənfəət naminə dostdan istifadə etmək münasibətlərin əsasını sarsıdır.

Həqiqi dostluqda sirr saxlamaq böyük əhəmiyyət daşıyır. Dostunun sənə etibar edərək söylədiyi bir məsələni başqalarına danışmaq həmin etimadın pozulmasıdır. İnsan bəzən bir sözü sadəcə söhbət xatirinə söyləyə bilər, lakin həmin sözün qarşı tərəfin həyatında hansı nəticələr doğuracağını düşünmək lazımdır. Dilə nəzarət etmək də dostluğa sədaqətin göstəricisidir.

Dostunun sirrini qoruyan insan onun mənəvi rahatlığını qoruyur. Dostluqda hər məlumatı paylaşmaq məcburiyyəti yoxdur. Bəzi sözlər yalnız iki insan arasında qalmalıdır. Həqiqi dost bilir ki, ona etibar edilərək deyilən söz başqalarının müzakirəsinə çevrilməməlidir.

Dostluqda sədaqət yalnız dostun yaxşı xüsusiyyətlərini görməkdən ibarət deyil. Əsl dost lazım gəldikdə dostunun səhvini də səmimi şəkildə söyləyə bilməlidir. Lakin bunu alçaltmaq, qınamaq və üstünlük göstərmək üçün deyil, onun yaxşılığını düşündüyü üçün etməlidir. Səmimi xəbərdarlıq dostluğun zəifliyi deyil, əksinə, onun möhkəmliyinin göstəricisidir.

Bəzən insanın ətrafındakıların hamısı onun xoşuna gələn sözləri deyir. Həqiqi dost isə lazım gəldikdə doğru sözü deməkdən çəkinmir. Çünki dostluğun məqsədi yalnız bir-birini tərifləmək deyil. Dostlar bir-birinin inkişafına, düzgün qərar verməsinə və həyatın çətinliklərini daha sağlam düşüncə ilə qarşılamasına kömək etməlidirlər.

Dostluqda hörmət də sədaqət və etibar qədər vacibdir. İnsan dostunu özünə məxsus bir varlıq kimi görməməli, onun şəxsi sərhədlərinə, fikirlərinə və seçimlərinə hörmət etməlidir. Hər insanın fərqli düşüncəsi, fərqli xarakteri və fərqli həyat yolu vardır. Dost olmaq bütün məsələlərdə eyni düşünmək demək deyil. Əsas məsələ fikir ayrılığı zamanı belə qarşılıqlı hörməti qorumaqdır.

Həqiqi dostluqda mübahisələr də ola bilər. İki insanın hər məsələdə eyni fikirdə olması mümkün deyil. Lakin dostluğu qoruyan insanlar fikir ayrılığını düşmənçiliyə çevirmirlər. Onlar bir-birini dinləməyi, qarşı tərəfin düşüncəsinə hörmət etməyi və lazım gəldikdə öz səhvini qəbul etməyi bacarırlar.

Dostluqda bağışlamaq da mühüm mənəvi keyfiyyətdir. Heç bir insan qüsursuz deyil. Bəzən dostlar bilmədən bir-birinin xətrinə dəyə, səhv söz deyə və ya yanlış davranış göstərə bilərlər. Əgər ortada səmimi peşmanlıq və düzəltmək istəyi varsa, bağışlamaq münasibətin davam etməsinə imkan yarada bilər. Lakin bağışlamaq təkrar-təkrar edilən xəyanəti və hörmətsizliyi sonsuzadək qəbul etmək anlamına gəlmir. Dostluqda həm mərhəmət, həm də mənəvi məsuliyyət olmalıdır.

Sədaqət dostunun hər səhvini müdafiə etmək də deyil. Əksinə, sədaqətli insan dostunun səhvini görüb onu düzgün istiqamətə yönəltməyə çalışır. Dostunun yanlışını alqışlamaq asan, ona doğru yolu göstərmək isə daha böyük cəsarət tələb edir.

Dostluğun ən böyük sınaqlarından biri mənfəət məsələsidir. Əgər dostluq yalnız qarşılıqlı fayda üzərində qurulubsa, həmin münasibət həyatın ilk ciddi sınağında zəifləyə bilər. Əsl dostluqda insan dostunun yanında olmaq üçün mütləq nəsə gözləmir. Bəzən bir dostun ehtiyacı olan şey maddi yardım deyil, sadəcə onun yanında bir insanın olmasını hiss etməkdir.

Bir xoş söz, vaxtında verilən məsləhət, xəstəlik və ya çətinlik zamanı edilən ziyarət, kədərli gündə göstərilən diqqət, uğurlu gündə ürəkdən edilən təbrik, bunların hamısı dostluğun mənəvi ifadələridir. Dostluğun qiyməti görülən yaxşılığın pul ilə ölçülməsində deyil, onun səmimiyyətindədir.

Dostluqda qısqanclıq və paxıllıq münasibətləri zədələyən duyğulardandır. Həqiqi dost dostunun uğuruna öz uğuru kimi sevinməyi bacarır. Dostunun yüksəlməsi, uğur qazanması və hörmət əldə etməsi onu narahat etməməlidir. Əksinə, dostunun yaxşı nəticə əldə etməsi səmimi şəkildə təbrik edilməli və onun sevincinə şərik olunmalıdır.

İnsanın dostunun uğuruna sevinməsi onun böyüklüyünü göstərir. Çünki başqasının xoşbəxtliyini ürəkdən qəbul etmək mənəvi zənginlik tələb edir. Əgər insan dostunun uğurunu özünə qarşı təhlükə kimi qəbul edirsə, burada dostluqdan daha çox rəqabət hissi meydana çıxır.

Dostluqda çətin gündə yanında olmaq xüsusi məna daşıyır. Xoş gündə dostunun yanında olmaq asandır. İnsanların uğur və sevinc məclislərində bir araya gəlməsi təbiidir. Amma çətinlik gələndə bəzi insanlar uzaqlaşa bilirlər. Məhz belə məqamlarda sədaqətin həqiqi siması görünür.

Dostunun xəstəliyində onu soruşmaq, kədərində təsəlli vermək, maddi və ya mənəvi çətinliyində bacardığın qədər kömək etmək dostluğun ən gözəl nümunələrindəndir. Hər bir problemin həllini tapmaq mümkün olmaya bilər, lakin insanın yanında olduğunu hiss etdirmək çox böyük mənəvi dəstəkdir.

Etibarın qorunması üçün dürüstlük vacibdir. Dostlar bir-birinə qarşı açıq və səmimi olmalıdırlar. Yalan üzərində qurulan münasibət uzunömürlü ola bilməz. Bir dəfə yalan danışan insanın sonrakı sözləri də şübhə ilə qarşılana bilər. Etibar isə şübhənin deyil, inamın üzərində dayanır.

Dürüstlük bəzən çətin olsa da, uzunmüddətli dostluq üçün daha sağlam yoldur. Dostuna xoş gəlmək üçün həqiqəti gizlətmək əvəzinə, onu incitmədən doğru söz demək daha dəyərlidir. Burada sözün necə deyilməsi də önəmlidir. Doğru söz kobudluqla deyil, mərhəmət və hörmətlə söylənməlidir.

Dostluq həm də məsuliyyətdir. İnsan birinin dostu olduğunu söyləməklə kifayətlənməməli, bu münasibətin məsuliyyətini davranışları ilə daşımalıdır. Dostluq yalnız gözəl sözlərdən ibarət deyil. Əməllər sözləri təsdiqləməlidir. “Mən sənin dostunam” demək asandır, amma bu sözün həqiqi mənasını həyatın çətin anlarında göstərmək mümkündür.

Dostluq insanın xarakterini də göstərir. İnsan başqalarına necə münasibət göstərirsə, onun mənəvi dünyası haqqında da müəyyən təsəvvür yaranır. Sədaqətli insan münasibətlərində etibarlı olur, verdiyi sözün arxasında dayanır və dostunu asanlıqla yarı yolda qoymur.

Əsl dostluqda məsafələr də münasibətin səmimiyyətini mütləq şəkildə dəyişmir. Bəzən insanlar müxtəlif səbəblərdən ayrı yerlərdə yaşaya, tez-tez görüşə bilməyə bilərlər. Lakin qarşılıqlı hörmət və etibar qorunursa, dostluğun mənəvi bağları davam edir. Əsas olan görüşlərin sayı deyil, münasibətin keyfiyyətidir.

Bəzən uzun müddət görüşməyən iki dost yenidən bir araya gələndə sanki dünən ayrılmış kimi söhbət edə bilir. Bunun səbəbi aralarında yaranmış səmimi bağlılığın zamanla silinməməsidir. Belə dostluqlar insanın ömründə xüsusi yer tutur.

Dostluqda qarşılıqlılıq da mühüm məsələdir. Münasibət yalnız bir tərəfin daim güzəşt etməsi və digər tərəfin bundan istifadə etməsi şəklində olmamalıdır. Dostlar bir-birinə qarşı diqqətli, anlayışlı və qayğıkeş olmalıdırlar. Münasibətin yükü yalnız bir insanın üzərində qaldıqda zamanla inciklik yarana bilər.

Hər iki tərəf dostluğun qorunmasına çalışmalıdır. Bir tərəf etibar edir, digər tərəf bu etibarı qoruyur; biri qayğı göstərir, digəri bunu qiymətləndirir; biri çətin gündə yanında olur, digəri də imkan düşəndə onun yanında dayanır. Belə qarşılıqlı münasibət dostluğu möhkəmləndirir.

Dostluqda sədaqət insanın dostunun arxasınca danışmaması ilə də ölçülür. İnsan dostunun yanında bir cür, başqalarının yanında başqa cür davranmamalıdır. İkiüzlü münasibət dostluğun mənəvi əsaslarını zədələyir. Həqiqi dost dostunun qüsurlarını başqalarının qarşısında nümayiş etdirməyi özünə üstünlük hesab etmir.

Dostunun zəif tərəflərini bilmək həmin zəifliklərdən istifadə etmək hüququ vermir. Əksinə, həmin məlumatı qorumaq dostluğa sədaqətin əsas göstəricilərindən biridir. İnsan başqasının etimadını öz xeyrinə çevirməməlidir.

Dostluğun qorunması üçün zaman-zaman hal-əhval tutmaq, bir-birinin həyatında baş verən mühüm hadisələrə diqqət göstərmək də vacibdir. İnsan yalnız ehtiyacı olanda dostunu xatırlamamalıdır. Dostluq münasibətinin canlı qalması üçün qarşılıqlı diqqət və qayğı lazımdır.

Bir dostun doğum gününü xatırlamaq, uğurunu təbrik etmək, kədərli günündə yanında olmaq, uzun müddət xəbər alınmadıqda onun vəziyyətini soruşmaq kiçik görünən, amma böyük mənəvi dəyər daşıyan davranışlardır.

Dostluqda sədaqət insanın öz maraqlarını hər zaman dostunun maraqlarından üstün tutmamasını da tələb edir. Bu, özünü tamamilə unutmaq demək deyil. Sadəcə insan münasibətdə yalnız “mən nə qazanacağam?” sualını verməməlidir. Dostluq qarşılıqlı insanlıq, mərhəmət və paylaşma üzərində qurulur.

Həqiqi dostluq insanı mənəvi baxımdan zənginləşdirir. Səmimi dostla söhbət insanın düşüncələrini aydınlaşdırır, ona ümid verir, bəzən də özünü daha yaxşı tanımasına kömək edir. Dostlar bir-birinin həyatında yalnız yoldaş deyil, həm də mənəvi dayaq ola bilirlər.

Dostluqda etibarın yaranması üçün zaman böyük rol oynayır. İnsan bir gündə tam tanınmır. İnsanın xarakteri müxtəlif vəziyyətlərdə üzə çıxır. Ona görə də dostluqda tələsmədən, münasibəti zamanın sınağından keçirərək formalaşdırmaq daha sağlamdır.

Zamanla insan kimin səmimi, kimin isə yalnız müəyyən maraq üçün yaxın olduğunu daha aydın görə bilir. Əsl dostluq zaman keçdikcə dərinləşir. Səthi münasibətlər isə həyatın müxtəlif sınaqları qarşısında öz mahiyyətini göstərir.

Dostluqda ən böyük sərvətlərdən biri qarşılıqlı güvəndir. İnsan bilir ki, arxasını çevirdiyi zaman dostu onun haqqında pis düşünməyəcək, çətin anında onu tək qoymayacaq və etibarını satmayacaq. Bu hiss insana mənəvi rahatlıq verir.

Etibar olan yerdə insan özünü olduğu kimi göstərə bilir. Özünü süni şəkildə dəyişdirməyə, hər sözünü ölçüb-biçərək gizlətməyə ehtiyac qalmır. Çünki qarşı tərəfin onu anlayacağına və mühakimə etmədən dinləyəcəyinə inanır.

Dostluqda sədaqət həm də dostunun olmadığı yerdə onun haqqını müdafiə etməkdir. Əgər bir insan dostunun haqqında haqsız danışıldığını eşidirsə və bunun doğru olmadığını bilirsə, heç olmasa həmin haqsızlığa qoşulmamalıdır. İnsan bəzən dostunun yanında olmadığı vaxtlarda onun adına göstərdiyi münasibətlə əsl xarakterini ortaya qoyur.

Dostluq yalnız iki insanın şəxsi münasibəti deyil, həm də mənəvi dəyərlərin paylaşılmasıdır. Sədaqət, dürüstlük, mərhəmət, hörmət və etibar kimi keyfiyyətlər dostluğun yaşamasına xidmət edir.

Dostluq insan həyatında illər keçdikcə daha da qiymətli olur. Gənclik illərində qurulan bəzi dostluqlar ömrün müxtəlif mərhələlərində davam edir və insanın həyat tarixinin bir hissəsinə çevrilir. Belə dostluqlarda birlikdə yaşanan xatirələrin, keçilən yolların və paylaşılmış duyğuların xüsusi yeri vardır.

İnsan yaşa dolduqca anlayır ki, həyatda çoxlu tanışın olması ilə bir neçə həqiqi dostun olması eyni şey deyil. Tanışların sayı çox ola bilər, amma etibar edə biləcəyin, dərdini bölüşə biləcəyin və sevincinə ürəkdən sevinəcək insanların sayı daha azdır. Buna görə də həqiqi dostluğun qədrini bilmək lazımdır.

Dostluqda sədaqət və etibar yalnız böyüklər arasında deyil, uşaqlıqdan formalaşan mənəvi keyfiyyətlərdir. Valideynlər və müəllimlər uşaqlara dostluğun mənasını, sirr saxlamağın, yalan danışmamağın, dostunun haqqına girməməyin və çətin gündə onun yanında olmağın əhəmiyyətini öyrətməlidirlər. Bu dəyərlər uşağın gələcəkdə sağlam münasibətlər qurmasına kömək edir.

Dostluq mədəniyyəti formalaşmış insan cəmiyyət daxilində də daha məsuliyyətli davranır. Çünki o, etibarın qiymətini bilir və başqasının haqqına hörmət etməyi öyrənir. Beləliklə, dostluqda qazandığımız mənəvi keyfiyyətlər ailə və cəmiyyət münasibətlərinə də təsir göstərir.

Dostluqda sədaqət insanın çətin seçim qarşısında necə davranmasında da görünür. Dostunun səhvini gizlətmək, onu yanlış hərəkətə təşviq etmək sədaqət deyil. Əsl sədaqət dostunun yaxşılığını düşünmək, onu təhlükədən və yanlış addımdan qorumağa çalışmaqdır. Bunun üçün bəzən dostunun xoşuna gəlməyən bir həqiqəti söyləmək lazım gəlir.

Deməli, sədaqət kor-koranə tərəf saxlamaq deyil. Sədaqət dostunun şəxsiyyətinə, yaxşılığına və gələcəyinə dəyər verməkdir. Bu baxımdan həqiqi dostluq həm sevgi, həm də mənəvi məsuliyyət tələb edir.

Dostluğun davamlı olması üçün qarşılıqlı güzəşt də vacibdir. İnsan yalnız öz haqlı olduğunu düşünməməli, qarşı tərəfin mövqeyini də anlamağa çalışmalıdır. Bəzən bir münasibətin qorunması üçün bir addım geri çəkilmək, üzr istəmək və ya səhvi qəbul etmək lazım gəlir. Bu, insanın zəifliyini deyil, dostluğa verdiyi dəyəri göstərir.

Əlbəttə, hər münasibəti nəyin bahasına olursa-olsun qorumaq mümkün deyil. Etibarın davamlı şəkildə pozulduğu, hörmətin olmadığı münasibətlərdə məsafə saxlamaq lazım gələ bilər. Dostluğun dəyəri onun adında deyil, mahiyyətindədir.

İnsan həyatında elə dostlar olur ki, onların bir sözü illər boyu yadda qalır. Çünki səmimi söz yalnız qulağa deyil, qəlbə də çatır. Dostun verdiyi mənəvi dəstək bəzən böyük bir problemin həllindən daha qiymətli olur. İnsan bilir ki, tək deyil, onu anlayan və düşünən biri var.

Dostluğun gözəlliyi də buradadır. Həqiqi dost insanın həyatını yalnız xoş söhbətlərlə deyil, mənəvi dayaqla zənginləşdirir. Belə münasibətlər insanın yaddaşında uzun illər yaşayır və həyatın qiymətli xatirələrinə çevrilir.

Dostluqda sədaqət və etibar insan münasibətlərinin ən qiymətli mənəvi dayaqlarındandır. Sədaqət dostunun yaxşı və çətin günündə yanında olmaq, onun yoxluğunda da haqqını qorumaq, etibarını sarsıtmamaq və münasibətə səmimi yanaşmaqdır. Etibar isə dürüstlük, sirr saxlamaq, verilən sözə əməl etmək və qarşı tərəfin mənəvi dəyərlərinə hörmət etməkdən yaranır.

Həqiqi dostluq var-dövlətlə, vəzifə ilə, şöhrətlə və şəxsi mənfəətlə ölçülmür. Onun ölçüsü insanın insana münasibətində, çətin gündə göstərdiyi sədaqətdə, əmanət edilən sirrə münasibətində və dostunun sevincinə ürəkdən şərik olmasındadır. Dostluq bir ağaca bənzəyirsə, sədaqət onun kökü, etibar isə onu yaşadan su kimidir. Kökü möhkəm, suyu bol olan ağac kimi, sədaqət və etibar üzərində qurulan dostluq da zamanın sınaqlarına daha davamlı olur.

İnsan həyatda çoxlu insanlarla qarşılaşa bilər, lakin hər kəsə dost demək olmaz. Həqiqi dostluq qazanılması çətin, itirilməsi isə çox asan olan böyük mənəvi sərvətdir. Buna görə də dost seçərkən olduğu qədər, dostluq etdiyimiz insanlara münasibətimizdə də dürüst, sədaqətli və etibarlı olmalıyıq. Çünki insanın həyatında qazandığı ən qiymətli sərvətlərdən biri onun arxayınlıqla “Bu insan mənim dostumdur” deyə bildiyi səmimi münasibətdir.

Sevil Azadqızı