Bəzən bir şairi tanımaq üçün onun haqqında yazılmış bioqrafik məlumatlardan çox, misralarına baxmaq kifayətdir. Çünki insan özünü ən çox sözün arxasında gizlədir və ən çox da həmin sözlərin arasından görünür. Şairənin qəlbində yaşanan sevinc, ağrı, ayrılıq, ümid, qorxu, yaddaş və arzu misralara çevriləndə artıq onlar yalnız müəllifin şəxsi duyğuları olmaqdan çıxır, oxucunun da öz həyatından bir parça kimi səslənməyə başlayır.

Sure Zadenin təqdim olunan yaradıcılıq nümunələri də məhz belə bir poetik aləmin qapısını açır. Bu şeirləri oxuduqca qarşıya yalnız sevən bir insanın duyğuları çıxmır. Burada gözləyən, itirməkdən qorxan, uzaqlıqla mübarizə aparan, keçmişi yaddaşında yaşadan, bəzən öz qüruru ilə, bəzən də öz ürəyi ilə savaşan bir lirik qəhrəmanın bütöv mənəvi portreti yaranır.

Sure Zadenin poeziyasında sevgi sadəcə iki insan arasındakı münasibət deyil. Sevgi onun şeirlərində nəfəsdir, yoludur, həsrətdir, yaddaşdır, yaradır, bəzən də insanın içində daşıdığı ən ağır yükdür. Bu baxımdan onun poetik dünyasında sevgi həm yaşadan, həm də yaralayan bir qüvvə kimi görünür.

Şairənin poetik dili ilk baxışda sadə və anlaşıqlı təsir bağışlasa da, bu sadəliyin altında ciddi emosional qatlar dayanır. O, mürəkkəb fəlsəfi fikirləri çox vaxt adi görünən sözlərin içində ifadə edir. “Nəfəs”, “ürək”, “göz”, “yol”, “uzaqlıq”, “səs”, “yuxu”, “payız”, “bahar”, “dəniz”, “dalğa”, “yaddaş” kimi sözlər onun poeziyasında sadəcə söz olaraq qalmır, rəmzi məna qazanır.

Sure Zadenin yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri daxili hisslərin poetik obrazlara çevrilməsidir. O, “mən darıxıram” deməklə kifayətlənmir. Həsrəti “sonuncu nəfəsə”, uzaqlığı “çatılmayan yaxınlığa”, sevgini “azad əsirliyə”, keçmişi isə “min illik yaddaşa” çevirir.

Bu baxımdan onun yaradıcılığında başlıqların özünün xüsusi poetik yükü vardır. “Sonuncu nəfəs”, “Sevdanın hökmü”, “Uzaqlığın yaxınında”, “Hardasa”, “Azad əsir”, “Səndən qalan”, “Min illik yaddaş” — bu adların hər biri ayrıca bir poetik dünyaya açılan qapıdır.

“Sonuncu nəfəs” şeiri Sure Zadenin sevgi poetikasının ən güclü nümunələrindən biri kimi diqqəti çəkir. Şeirin ilk cümləsindən etibarən sevgi həyatın ən vacib ehtiyacı ilə eyniləşdirilir:

“Sonuncu nəfəs kimisən, ciyərlərim sənə möhtac, ürəyim sənə həsrət.”

Burada “nəfəs” adi fizioloji məna daşımır. O, sevgilinin lirik qəhrəmanın həyatı üçün nə qədər vacib olduğunu göstərən poetik metaforaya çevrilir. Ciyərlərin möhtaclığı ilə ürəyin həsrəti yanaşı gətirilərək bədən və ruh bir nöqtədə birləşdirilir.

Şeirdə diqqəti cəlb edən başqa bir cəhət sevgini həm qorumaq, həm də itirmək qorxusudur. Lirik qəhrəman sevgilisini özünə yaxın saxlamaq istəyir, amma onu incitməkdən və itirməkdən də qorxur:

“Can çəksəm də, nə nəfəsimə çəkməyə qıymıram səni, yığıb üfüqlərin vida yerinə, nə də gözümdən uzağa qoymuram səni.”

Burada sevginin paradoksu yaranır. İnsan sevdiyini özünə yaxınlaşdırmaq istəyir, lakin həmin yaxınlığın onu itirməyə səbəb olacağından da qorxur.

Şeirin ikinci hissəsində sevgi dua ilə əlaqələndirilir:

“Hər kəsdən gizlətdiyim duamsan, alıb adını ovuclarıma, ‘amin’ kimi sıxmışam köksümə.”

Bu misralarda sevgi müqəddəs bir arzu səviyyəsinə yüksəlir. Sevilən insan artıq sadəcə bir insan deyil, lirik qəhrəmanın gizli duasıdır.

Şeirin ən yaddaqalan fikirlərindən biri isə budur:

“Sən bilmirsən, bəzi sevgilər ömürlük həsrət olmaq üçün var.”

Bu fikir Sure Zadenin sevgi anlayışının mahiyyətini ifadə edir. Onun poeziyasında hər sevgi vüsalla tamamlanmır. Bəzən sevginin taleyi elə həsrət olaraq qalmaqdır.

Şeirin sonunda “son addım” obrazı meydana çıxır:

“Mən səni bir yolun sonu kimi yox, bitməsini istəmədiyim son addım kimi saxladım.”

Bu, çox maraqlı poetik yanaşmadır. Yolun sonu bitişi, son addım isə davam etmək ehtimalını özündə saxlayır. Deməli, müəllif üçün sevgi bitməyən bir yolun sonuncu addımıdır.

“Sevdanın hökmü” əvvəlki şeirdən fərqli olaraq klassik poetik formaya daha yaxın qurulub. Burada qafiyə, ritm və bənd quruluşu diqqəti çəkir. Şeirin adı da təsadüfi seçilməyib. Sevda burada hiss yox, sanki insan üzərində hökm sahibi olan bir qüvvədir.

İlk bənddə lirik qəhrəman ayrılığın nə vaxt başladığını belə müəyyən edə bilmir:

“Bu hicran nə vaxt gəldi, hansı vədə bilmədim, Qoşuldum durnalara, səndən gedə bilmədim.”

“Durnalar” klassik poeziyamızda uzaqlığın, ayrılığın və xəbər aparan yolçuluğun rəmzlərindən biridir. Sure Zade bu ənənəvi obrazı müasir hisslərlə birləşdirir.

“İkimizi toplayıb bir biz edə bilmədim, Adına düyün vurub ürəyimə bağladım.”

Bu misralarda “düyün” obrazı sevginin ürəkdə bağlanmasını ifadə edir. Ayrılıq baş versə də, sevgilinin adı ürəkdən çıxarılmır.

Növbəti bənddə dəniz və liman obrazları meydana çıxır:

“Gəmilər küsüb getdi limanlar şəhərindən, Sahilə duman çökdü açılan səhərindən...”

Burada təbiət də lirik qəhrəmanın daxili vəziyyətinə uyğunlaşır. Gəmilərin getməsi ayrılığı, duman isə qeyri-müəyyənliyi simvollaşdırır.

“Ayrılığın kölgəsi yenə düşər könlümə” misrası isə həsrətin keçici deyil, təkrarlanan bir vəziyyət olduğunu göstərir.

Şeirin son bəndi xüsusilə təsirlidir:

“Səni itirdiyim gün, adını itirmədim, Ruhumdakı o payız qadını itirmədim, Mən qəlbimin ən doğma yadını itirmədim, Bu sevgini qəlbimdə dustaq edib saxladım.”

Burada “payız” həm ayrılığın, həm də solan, lakin tam yox olmayan duyğuların rəmzidir. “Dustaq” sözü isə sevginin ürəkdə məhbus kimi saxlanıldığını bildirir. Deməli, insan sevgilisini itirə bilər, amma həmin sevginin özünü itirməyə bilər.

“Min illik yaddaş” Sure Zadenin təqdim olunan şeirləri arasında mövzu baxımından xüsusi yer tutur. Burada şəxsi sevgi və həsrət mövzularından milli-tarixi yaddaşa keçid edilir.

Şeir belə başlayır:

“Mən sevda mülkündə sözün quluyam, Mənim dilim qədim, sözdə uluyam. Qopuz sədasıyam, Qorqud ruhluyam, Zamanın özü tək əzəldi qanım.”

Bu bənddə “Qopuz”, “Qorqud”, “qədim dil”, “qan” kimi anlayışlar milli kimliyin poetik ifadəsinə çevrilir.

Şeirin ikinci bəndində Oğuz və Turan obrazları meydana çıxır:

“Alp ərənlər eli, Oğuz yurduyam, Turanın ruhunda ulayan qurdam, Mübariz hünərli, igid orduyam Al qanla yazılıb tarixə şanım.”

Burada müəllifin milli-tarixi yaddaşa münasibəti açıq şəkildə ifadə olunur. Şairə özünü keçmişdən ayrılmış bir varlıq kimi deyil, həmin tarixin davamı kimi təqdim edir.

Üçüncü bənddə sözün gücü xüsusi vurğulanır:

“Qədim daş üstündə izim danışır, Qılıncdan da əvvəl sözüm danışır, Dilim qandallansa, gözüm danışır.”

“Qılıncdan da əvvəl sözüm danışır” fikri şeirin ən mühüm fəlsəfi tezislərindən biridir. Burada sözün tarixi yaddaşı qoruyan qüvvə olduğu göstərilir.

Şeirin sonunda isə torpaq və əmanət anlayışı ön plana keçir:

“Bu torpaq əmanət babalarımdan, Qibləm tək ayrılmaz dualarımdan, Min illik səs gəlir yaralarımdan.”

Beləliklə, “Min illik yaddaş” Sure Zadenin yalnız sevgi şairəsi olmadığını göstərən nümunələrdən biridir. Onun poetik dünyasında şəxsi yaddaşdan milli yaddaşa doğru genişlənən bir xətt də mövcuddur.

Bu şeirin adı özlüyündə poetik paradoksdur. Uzaqlıq və yaxınlıq bir-birinə zidd anlayışlar olsa da, müəllif onları bir ifadədə birləşdirir.

“Sən, əlimi uzatsam, toxunacağım qədər yaxın, min il yol gəlsəm, çata bilmədiyim qədər uzaqdasan.”

Bu misralar şeirin əsas ideyasını dərhal ortaya qoyur. Sevilən insan fiziki baxımdan yaxın təsəvvür edilir, lakin mənəvi baxımdan əlçatmazdır.

Şairənin “Sən xəyalımdakı gerçək” ifadəsi də xüsusi poetik məna daşıyır. Gerçək və xəyal bir-birinə zidd olduğu halda burada birləşdirilir.

“Sən xəyalımdakı gerçək, sən dilimə gətirmədiyim arzuların adı, susduqlarımın içimdə qalan fəryadı...”

Bu hissədə sözlə ifadə olunmayan hisslərin ağırlığı görünür. Müəllifin poeziyasında susmaq yoxluq deyil, əksinə, bəzən ən güclü etirafın formasıdır.

Şeirin sonlarına doğru lirik qəhrəman özünü “yolçu” adlandırır:

“mən sənə çata bilməyən yolçuyam, özümdən təkcə adım qalıb.”

Bu misralar ayrılığın insanın şəxsiyyətinə qədər təsir etdiyini göstərir. Sevgidən uzaq düşən insan sanki özündən də uzaqlaşır.

“İçimdə savaş bitir... Sən dəyiş qaydaları! mən qürurumla döyüşdə yaralıyam, mən bu sevginin qorxaq əsgəriyəm.”

Burada sevgi “döyüş” metaforası ilə təqdim edilir. Lirik qəhrəman həm sevir, həm qorxur, həm də qüruru ilə mübarizə aparır.

“Hardasa” şeirində müəllif birbaşa sevgilinin özünü təsvir etmir. Onun varlığını ətraf aləmdə axtarır.

“Hardasa bir evin divarlarında nəfəsin əsir, ayazda bahar mehi tək...”

Burada sevgilinin nəfəsi “bahar mehi” ilə müqayisə olunur. Soyuq və bahar qarşılaşdırılması vasitəsilə ümid hissi yaradılır.

Şeirdə ev, pəncərə, günəş, pərdə, xalça, küçə və ağac kimi gündəlik həyat detalları poetikləşdirilir:

“Baxışların dolaşır pərdədə, xalçada, xoş xəbərin sorağı kimi.”

Bu, Sure Zadenin mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biridir. Böyük hissləri böyük sözlərlə deyil, kiçik həyat detalları ilə göstərmək.

Şeirin ən səmimi hissələrindən biri belədir:

“Sən olan yerdə xoşbəxt olmağa nə var ki?! Sənin yanında xoşbəxt olmaq asandı.”

Burada sevgi mürəkkəb fəlsəfi anlayışdan çıxaraq sadə bir həqiqətə çevrilir. Sevilən insanın yanında olmaq özü xoşbəxtlikdir.

Şeirin sonunda isə yoxluğun yaratdığı boşluq ifadə edilir:

“uzaqda olsan da, yoxluğun ürəyimdə çat kimi görünərdi və dünyamın işıqları o gün sönərdi.”

“Çat” obrazı burada çox uğurludur. Çat bütövlüyün pozulmasını bildirir. Deməli, sevilən insanın yoxluğu lirik qəhrəmanın daxili bütövlüyünü zədələyir.

“Azad əsir” şeirinin əsas poetik dayağı ziddiyyət üzərində qurulub. İnsan fiziki baxımdan azad ola bilər, amma hisslərinin qarşısında əsirə çevrilə bilər.

Şeirin ilk bəndi bunu açıq şəkildə göstərir:

“Ruhumun hüdudsuz azadlığında Sənin həsrətinə əsir düşmüşəm.”

“Hüdudsuz azadlıq” və “əsir düşmək” qarşılaşdırılması şeirin fəlsəfi nüvəsidir.

Lirik qəhrəman sevgilini bütün misralarda gizlətdiyini deyir:

“Bütün misralarda səni gizləyib, Sənin gəlmədiyin yoldan küsmüşəm.”

Burada şair üçün yazmaq həm etiraf, həm də gizlətmək vasitəsidir. O, sevgilisini misralarda gizlədir, amma əslində bütün şeir boyu onu oxucuya göstərir.

“Yığıb gözlərimə ay işığını, Təzə yol çəkmişəm sən olan yerə.”

Ay işığı burada yol göstərən bir poetik obrazdır. Həsrət qaranlıqdırsa, ümid həmin qaranlıqda görünən işıqdır.

Şeirin son bəndində müəllif özünün əvvəlki qərarını özü pozur:

“Demişdim, mən səndən yazmaram daha, Sənə əsirlikdən bir şeir yazdım.”

Bu iki misra bütün şeirin poetik yekunu kimi səslənir. Şair yazmamaq qərarına gəlir, lakin məhz həmin qərarın içindən yeni bir şeir doğulur. Deməli, sevgi sözə çevrilməmək istədikcə daha çox sözə çevrilir.

“Səndən qalan” şeirində ayrılığın içində yaşamağa davam edən ümid əsas mövzudur.

Şeir belə başlayır:

“Gözündən yol çək könlümə, Məndən keçib gəlim sənə. İntizar bürüyüb məni, Bağlı qalıb əlim sənə.”

Burada “yol” yenə əsas poetik simvollardan biridir. Lakin bu dəfə yol ayrılıqdan çox qovuşmaq istəyini ifadə edir.

“Qaydaları bir də yazım – Gəlim uzaq şəhərlərdən. Gəlim şeir deyim sənə? – Açılmayan səhərlərdən.”

“Açılmayan səhərlər” ifadəsi gələcəyə dair qeyri-müəyyənliyi ifadə edir. Səhər normalda yeniliyin başlanğıcıdır. Lakin burada səhər açılmır; deməli, ümidin qarşısında hələ də bir maneə vardır.

Şeirin ən gözəl obrazlarından biri isə budur:

“Könlüm sənsiz qəribsəyib– Bir şeirlik yağış yağım...”

Burada yağış qəm və təmizlənmə rəmzinə çevrilir. Lirik qəhrəman öz kədərini yağışa bənzədərək poetikləşdirir.

Növbəti bənddə müəllif artıq ayrılığın yerinə ümid qoymaq istəyir:

“Həsrətimin sən yerinə Bir az təzə ümid əkim.”

“Əkmək” feli təsadüfi deyil. Ümid toxum kimidir; onu torpağa atmaq, böyütmək və qorumaq lazımdır.

Şeirin son hissəsində isə zamanın amansızlığı hiss olunur:

“Səndən sonra gələn günlər Heç bir təzə söz demədi. Ömür adlı zaman bizi Bircə gün də gözləmədi.”

Bu misralarda zaman artıq canlı obraz kimi təqdim olunur. İnsan dayanır, gözləyir, amma zaman dayanmır. Şeirin əsas ağrılarından biri də budur.

Təqdim olunan şeirlərin hamısına birlikdə nəzər saldıqda “yol” obrazının xüsusi əhəmiyyət daşıdığı görünür. “Sən olan yerə” gedən yol, “çata bilməyən yolçu”, “uzaq şəhərlərdən gəlmək”, “son addım”, bütün bunlar müəllifin poetik düşüncəsində yolun sadəcə məkan deyil, mənəvi axtarış olduğunu göstərir.

Bu yol bəzən sevgiliyə, bəzən keçmişə, bəzən yaddaşa, bəzən də insanın özünə aparır.

Bu baxımdan Sure Zadenin lirik qəhrəmanı daim hərəkətdədir. O, ya gedir, ya gözləyir, ya qayıtmaq istəyir, ya da çatmaq üçün yol axtarır.

Həsrət bu yaradıcılığın əsas emosional damarlarından biridir. Lakin burada həsrət yalnız kədər deyil. O, həm də yaddaşın qoruyucusudur.

“Sevdanın hökmü”ndə:

“Səni itirdiyim gün, adını itirmədim”

deyən lirik qəhrəman bununla sevgini yaddaşda yaşadır.

“Sonuncu nəfəs”də:

“bəzi sevgilər ömürlük həsrət olmaq üçün var”

fikri həsrətin sevginin sonu deyil, bəzən onun davamı olduğunu göstərir.

“Səndən qalan”da isə keçmişin yerində yeni ümid yaratmaq istəyi vardır:

“Bir az təzə ümid əkim.”

Beləliklə, müəllifin poeziyasında yaddaş keçmişi qoruyur, həsrət isə həmin keçmişi yaşadır.

Sure Zadenin təqdim olunan nümunələrində dil emosional, səmimi və obrazlıdır. O, mürəkkəb fikirləri oxucuya yaxın ifadələrlə çatdırmağa çalışır.

Onun poetik üslubunda metafora mühüm yer tutur:

“Sonuncu nəfəs kimisən...”

“Azad əsir.”

“Uzaqlığın yaxınında.”

“Bir şeirlik yağış yağım.”

“Bu sevgini qəlbimdə dustaq edib saxladım.”

Bu ifadələrdə adi sözlər yeni mənalar qazanır.

Şairə həmçinin təzadlardan geniş istifadə edir. Yaxınlıq-uzaqlıq, azadlıq-əsirlik, sevgi-həsrət, ümid-ayrılıq, bahar-payız kimi qarşılaşdırmalar onun poetik dünyasının daxili dinamizmini yaradır.

Sure Zadenin yaradıcılığını yalnız sevgi poeziyası çərçivəsində qiymətləndirmək təqdim olunan nümunələrin bir hissəsini kölgədə qoyardı. “Min illik yaddaş” göstərir ki, müəllifin poetik düşüncəsi şəxsi duyğulardan daha geniş məkana da açılır.

Şairənin:

“Mənim dilim qədim, sözdə uluyam”

deməsi onun sözə və dilə münasibətini göstərir.

“Qopuz sədasıyam, Qorqud ruhluyam”

misrası isə milli-mədəni yaddaşa bağlılığın poetik ifadəsidir.

Beləliklə, Sure Zadenin yaradıcılığında “mən” yalnız sevən insan deyil. O “mən” həm də yaddaş daşıyıcısıdır.

Sure Zadenin təqdim olunan şeirləri bir-birindən mövzu və forma baxımından fərqlənsə də, onların hamısını birləşdirən əsas xətt hissin sözə çevrilməsidir.

“Sonuncu nəfəs”də sevgi həyatın nəfəsinə çevrilir.

“Sevdanın hökmü”ndə sevgi insan üzərində hökm edən qüvvə kimi təqdim olunur.

“Min illik yaddaş”da şəxsi duyğuların yerini milli-tarixi yaddaş tutur.

“Uzaqlığın yaxınında”nda əlçatmazlıq və yaxınlıq bir-birinə qarışır.

“Hardasa”da sevilən insanın yoxluğu onun ətrafında görünən hər şeydə hiss olunur.

“Azad əsir”də insan öz hisslərinin əsirinə çevrilir.

“Səndən qalan”da isə ayrılığın içindən yenidən ümid doğulur.

Bu şeirlərdə Sure Zadenin əsas poetik qəhrəmanı sevən, gözləyən, itirməkdən qorxan, keçmişi unutmayan və bütün bunlara baxmayaraq içində bir işıq qoruyan insandır.

Onun poeziyasının əsas gücü də məhz buradadır: şairə böyük hissləri sadə, lakin yadda qalan obrazlarla ifadə edir. “Nəfəs”, “ürək”, “yol”, “göz”, “səs”, “dalğa”, “payız”, “bahar”, “ümid”, “yaddaş” kimi sözlər onun şeirlərində bir-birindən ayrı deyil; onlar eyni mənəvi dünyanın müxtəlif üzləridir.

Sure Zadenin şeirlərini oxuyan oxucu bəzən öz keçmişindən bir xatirə, bəzən söyləyə bilmədiyi bir cümlə, bəzən itirdiyi bir insan, bəzən də içində hələ sönməmiş bir ümidlə qarşılaşa bilər. Çünki həqiqi poeziyanın gücü yalnız müəllifin hisslərini danışmaqda deyil, oxucunun öz hisslərini də oyatmaqdır.

Sure Zadenin təqdim olunan yaradıcılıq nümunələri göstərir ki, onun üçün şeir sadəcə qafiyələnmiş sözlər deyil. Şeir onun üçün ürəyin yaddaşı, həsrətin dili, sevginin etirafı və insanın öz daxilinə açılan yoldur.

Və bəlkə də bu poeziyanın ən böyük sirri elə budur, bəzi sevgilər bitir, bəzi yollar yarımçıq qalır, bəzi insanlar uzaqlara gedir, amma sözə çevrilən hiss artıq itmir. O, misralarda yaşayır, yaddaşda qalır və hər dəfə oxunduqda yenidən nəfəs alır.

 Sevil Azadqızı

24.09.2026