İnsan gözünü dünyaya açdığı ilk andan etibarən təkcə nəfəs almağa, böyüməyə və yaşamağa deyil, həm də anlam axtarmağa başlayır. Bu axtarış bəzən şüurlu, bəzən də sezgi səviyyəsində baş verir, lakin hər bir halda insan ruhunun ən dərin qatlarında gizlənən bir sual kimi daim yaşayır. Mən kiməm, niyə varam və bu varlığın mənası nədir. Tarixin bütün mərhələlərində mütəfəkkirlər, filosoflar və şairlər bu sual ətrafında düşünmüş, müxtəlif cavablar vermiş, lakin yekdil bir nəticəyə gəlməmişlər.

Antik dövrdə Sokrat insanı özünü tanımağa çağıraraq həyatın mənasını daxili idrakda görürdü, Aristotel xoşbəxtliyi insanın ali məqsədi kimi təqdim edir və onu fəzilətli həyatla əlaqələndirirdi, Şərq düşüncəsində isə Mövlana Cəlaləddin Rumi insan varlığını ilahi eşqin aynası sayaraq mənanı sevgi və kamillik yolunda axtarırdı. Lakin bütün bu yanaşmaların fövqündə dəyişməyən bir həqiqət dayanır. İnsan öz varlığının səbəbini dərk etmədən rahatlıq tapmır. Həyatın mənası anlayışı zahiri uğurların, maddi sərvətin və keçici şöhrətin fövqündə dayanır, çünki insanın daxili aləmi yalnız maddi ölçülərlə qidalanmır. O, mənəvi harmoniya, vicdan rahatlığı və məqsəd duyğusu ilə tamamlanır. Əgər insan yaşadıqlarını bir məqsədə bağlaya bilmirsə, onun günləri mexaniki təkrara çevrilir və ruhunda boşluq yaranır.

Bu boşluq bəzən tənhalıq, bəzən də mənasızlıq hissi kimi özünü göstərir. Var olma fəlsəfəsində Jean-Paul Sartre insanın əvvəlcə var olduğunu, sonra isə öz mahiyyətini yaratdığını deyirdi və bu fikir insanın məsuliyyətini daha da artırırdı, çünki belə olan halda həyatın mənası hazır şəkildə verilmir, insan onu öz seçimi və əməli ilə qurur. Bu baxımdan varlıq axtarışı həm azadlıq, həm də yükdür. Azadlıqdır, çünki insan öz yolunu seçə bilər, yükdür, çünki seçimin nəticələrinə cavabdehdir. Həyatın mənasını tapmaq üçün insan bəzən sükuta çəkilir, bəzən mübarizəyə atılır, bəzən də eşqin, sənətin və inancın işığında özünü yenidən kəşf edir.

Əslində insanın bütün yaradıcılığı, elmi fəaliyyəti və mənəvi səyi bu axtarışın müxtəlif formalarıdır. İnsan bir ömür boyu çalışır ki, varlığını təsdiqləsin, iz buraxsın və unutqan zamanın içində itib getməsin. Lakin zaman hər şeyi dəyişir və bu dəyişkənlik insanı yenidən düşünməyə vadar edir. Həyatın faniliyi varlıq axtarışını daha da dərinləşdirir, çünki sonlu olduğunu bilən varlıq mənanı daha ciddi axtarır. İnsan anlayır ki, həyatın uzunluğu deyil, dərinliyi önəmlidir. Bir anlıq mərhəmət, bir sözlə verilən təsəlli, bir dürüst əməl bəzən uzun illərdən daha böyük məna daşıyır.

Varlıq axtarışı həm də insanın öz köklərinə, keçmişinə və yaddaşına baxışı ilə bağlıdır. Keçmiş təcrübələr insanın kimliyini formalaşdırır, lakin onu müəyyənləşdirib dondurmur. İnsan hər gün yenidən seçim edir və bu seçimlərlə öz mənasını inşa edir. Həyatın mənası sabit və dəyişməz bir formul deyil, o, insanın şüuru artdıqca, dünyagörüşü genişləndikcə yeni çalarlar qazanır.
 

Bəzən həyatın mənası ailədə, övladın gülüşündə, dostun səmimiyyətində tapılır, bəzən də çətinliklərə sinə gərməkdə və ədaləti qorumaqda üzə çıxır. İnsan yalnız özü üçün yaşadıqda mənanın dar çərçivəsində qalır, başqaları üçün yaşadıqda isə varlığı genişlənir və dərinləşir. Çünki insan sosial varlıqdır və onun mənası münasibətlər şəbəkəsində daha aydın görünür. Həyatın mənası həm də əxlaqi seçimlərlə sıx bağlıdır, çünki doğru ilə yanlış arasında edilən hər seçim insanın daxili simasını formalaşdırır. Əgər insan vicdanının səsini dinləyirsə, o zaman varlığı daha ahəngdar olur, əks halda daxili parçalanma yaşayır. Varlıq axtarışı bir yolçuluqdur və bu yolun sonu müəyyən deyil. Lakin bu yolun özü mənaya çevrilə bilər, əgər insan hər addımında şüurlu və məsuliyyətli davranırsa.

Həyatın mənası bəzən sualın özündə gizlənir, çünki sual verən şüur artıq oyanmış şüurdur. Oyanmış şüur isə varlığın ən böyük dəyəridir. İnsan düşünə bildiyi, sevə bildiyi və yarada bildiyi üçün mənalıdır. Onun varlığı təkcə fiziki mövcudluq deyil, həm də mənəvi potensialdır. Bu potensial gerçəkləşdikcə həyatın mənası daha aydın görünür.

Nəticə olaraq, həyatın mənası hazır cavabda deyil, insanın davamlı axtarışında və şüurlu seçimlərində təcəssüm edir və insan varlığının dəyəri məhz bu axtarışın özündə, məsuliyyətində və sevgi ilə yoğrulmuş əməlində üzə çıxır.

 Sevil Azadqızı

Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist

23.02.2026